Mirrors: «Η υπερεξουσία της οικονομίας»

   Βιβλίο    

Στην αρχή του 2016, ένα σημαντικό εκδοτικό εγχείρημα συντελέστηκε στη χώρα μας. Η τρίτομη συλλογή επιστημονικής και καλλιτεχνικής κατάθεσης, με τίτλο «Mirrors» (εκδόσεις Αλεξάνδρεια). Ήταν το αποτέλεσμα μιας μεγάλης κοινωνιολογικής μελέτης, άτυπης σύμπραξης Γερμανίας-Ελλάδας, που έδωσε φωνή και μελέτησε διεξοδικά τα θύματα της κρίσης που προήλθαν από την μετεξέλιξη των καπιταλιστικών κοινωνιών. Ερευνητικό δίδυμο, ο καθηγητής του ελβετικού πανεπιστημίου του Σεν Γκαλέν, Φραντς Σουλτχάις και ο καθηγητής Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, Νίκος Παναγιωτόπουλος.

Του Νίκου Κουρμουλή*

Στην αρχή του 2016, ένα σημαντικό εκδοτικό εγχείρημα συντελέστηκε στη χώρα μας. Η τρίτομη συλλογή επιστημονικής και καλλιτεχνικής κατάθεσης, με τίτλο «Mirrors» (εκδόσεις Αλεξάνδρεια). Ήταν το αποτέλεσμα μιας μεγάλης κοινωνιολογικής μελέτης, άτυπης σύμπραξης Γερμανίας-Ελλάδας, που έδωσε φωνή και μελέτησε διεξοδικά τα θύματα της κρίσης που προήλθαν από την μετεξέλιξη των καπιταλιστικών κοινωνιών. Ερευνητικό δίδυμο, ο καθηγητής του ελβετικού πανεπιστημίου του Σεν Γκαλέν, Φραντς Σουλτχάις και ο καθηγητής Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, Νίκος Παναγιωτόπουλος. Διόλου τυχαίο αμφότεροι μαθήτευσαν στον Πιερ Μπουρντιέ και μ’έναν τρόπο συνεχίζουν το έργο του επιδραστικού κοινωνιολόγου.

Πριν από μια δεκαετία περίπου ο Σουλτχάις μαζί με την ομάδα του, πραγματοποίησε εκατοντάδες συνεντεύξεις Γερμανών πολιτών διαφόρων επαγγελμάτων, τάξεων και κοινωνικών προσλήψεων. Όλοι τους είχαν επηρεαστεί από την περιβόητη «Ατζέντα 2010». Ήταν η στροφή του καγκελάριου Γκέρχαρντ Σρέντερ προς τον οικονομικό φιλελευθερισμό, που στην πλήρη ανάπτυξη του ονομάστηκε «οικονομικό θαύμα» της Γερμανίας. Ο καθηγητής προσπάθησε να επιχειρηματολογήσει ενάντια στο «θαύμα» που φτωχοποίησε ένα κομμάτι της κοινωνίας. Στις αρχές της κρίσης, ο καθηγητής Νίκος Παναγιωτόπουλος πραγματοποίησε κάτι αντίστοιχο στην ελληνική πραγματικότητα. Τα διαφωτιστικά και εξόχως αποκαλυπτικά αποτελέσματα μπορείτε να τα διαβάσετε στο βιβλίο του, «Η οικονομία της αθλιότητας». Το αντίστοιχο γερμανικό κομμάτι ονομάζεται «Η αθλιότητα της οικονομίας» και αποτελεί μια περίληψη 400 περίπου σελίδων της ξένης έκδοσης. Αμφότεροι οι επιστήμονες κατάφεραν τα κείμενα τους να αποκτήσουν λογοτεχνική διάσταση. Να μην κλειστούν στο αυστηρό πλαίσιο της έρευνας και γι αυτό το λόγο το τρίτο βιβλίο της συλλογής προέρχεται από την γλύπτρια Βένια Δημητρακοπούλου. Της ζητήθηκε να αποδώσει μέσω της αναπαράστασης, την δική της εμπειρία από την ανάγνωση των συνεντεύξεων. Το αποτέλεσμα τιτλοφορείται «Διάλογοι/Dialoques» και περιέχει την εγκατάσταση «Mirrors». Ένας διπλός καθρέφτης της κοινωνίας που ζούμε, σε πανευρωπαϊκό επίπεδο.    

     
 
Συνέντευξη του Νίκου Κουρμουλή με τον καθηγητή Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, Νίκο Παναγιωτόπουλο (αντιπρόεδρο του ιδρύματος Μπουρντιέ)
 

Εκείνο που χάνεις είναι πιο σημαντικό από αυτό που κρατάς, έλεγε ο Σόμερσετ Μομ. Όσο ο υφεσιακός κύκλος συνεχίζει να σφίγγει, η οικονομία της αθλιότητας είναι η κάτοψη ενός πολυεστιακού λάθους, ένας εμμονικός σχεδιασμός ή κάτι πιο βαθύ; Σίγουρα το "σημαντικό" του Μομ, δεν είναι αποκλειστικά ποσοτικό. Τι άλλο είναι;

 

Ένα από τα πιο χρήσιμα φιλοσοφικά εργαλεία μου, ο Πασκάλ, έλεγε πως περιπου είναι τρομερό να νιώθεις ότι διαρρέει ό,τι βρίσκεται στην κατοχή σου. Και είναι έτσι. Στην ανελέητη τάξη πραγμάτων που δημιουργεί αυτή η γενικευμένη ‘διαρροή’ που διέπει τον σημερινό κοινωνικό κόσμο και περισσότερο τον κόσμο των περισσότερο στερημένων, η απόλυτη συμμόρφωση στην τάξη γίνεται πάνω και από αυτονόητη. Για μένα αυτό το κοινωνικό γεγονός είναι τεράστιας σημασίας. Αυτό το μείζον ανθρωπολογικό γεγονός της εποχής μας, η αδυναμία των ανθρώπων να ονειρεύονται. Η έρευνα μας αυτή επιβεβαίωσε αλλά και ανέλυσε καλύτερα κάτι που είχα διαπιστώσει στο προηγούμενο βιβλίο μου, στο «Η βία της ανεργίας», πως σε περιβάλλοντα όπου περισσεύει μόνο η έλλειψη εξασφάλισης, η απόλυτη συμμόρφωση στην τάξη αντιμετωπίζεται ως θεμελιώδης τρόπος να  υπάρξει μια δυνατότητα διαφύλαξης της ελάχιστης δυνατής ασφάλειας. Τίθεται με άλλα λόγια το τεράστιο θέμα, φιλοσοφικό, κοινωνιολογικό, πολιτικό, της αυτονομίας των κοινωνικών υπάρξεων.

 

Προ δεκαετίας ο συνεργάτης σαςς Φραντς Σουλτχάις πραγματοποίησε δεκάδες συνεντεύξεις με Γερμανούς πολίτες διάφορων ηλικιών, επαγγελμάτων, κοινωνικών τάξεων, για να καταδείξει τις μαύρες τρύπες του οικονομικού φιλελευθερισμού στην πράξη. Εσείς ξεκινήσατε κάτι ανάλογο το 2010, όπου καταγράψατε πλήθος μαρτυριών. Με ποια κριτήρια διαλέξατε τα πρόσωπα; Ποιο ήταν το ερωτηματολόγιο; Τι προβλήματα συναντήσατε;

 

Για να απαντήσω σε όλα αυτά τα κρίσιμα θα έπρεπε να υπεισέλθω σε λεπτομέρειες σχετικά με την ίδια τη μέθοδο που χρησιμοποιήσαμε , την κοινωνιοανάλυση. Ωστόσο για να απαντήσω έστω και συνοπτικά θα έλεγα πως στόχος της μεθόδου αυτής είναι η σώρευση των αποτελεσμάτων μιας αναστοχαστικότητας πάνω στα εργαλεία και τα κεκτημένα τόσο της αντικειμενικής ή αντικειμενιστικής γνώσης, που παράγει η ποσοτική ή η δομική ανάλυση, όσο και σε αυτά της αναλυτικής, κλινικού τύπου, πόζας που εστιάζει την προσοχή της στην ενικότητα της ιδιαίτερης περίπτωσης

 

 

Τι είναι η κοινωνιοανάλυση;

 

Η μέθοδος της κοινωνιοανάλυσης παρουσιάζει αναλογίες με την ψυχανάλυση, καθώς βασίζεται σε μια εκτεταμένη, ενίοτε επαναλαμβανόμενη, ακρόαση ενός ενικού ατόμου, ακρόαση η οποία στοχεύει να διευκολύνει την έκφραση βαθιών διαθέσεων και συγκρούσεων που συνδέονται με αντικειμενικές καταστάσεις και αντιφάσεις. Η κοινωνιοανάλυση, αποτελεί μια μέθοδο η οποία επιβάλλεται σε όλες αυτές τις ερευνητικές περιπτώσεις που δεν μπορούν να προσεγγιστούν με τις διαθέσιμες μεθόδους, οι οποίες, ωστόσο, παραμένουν έγκυρες για όλες τις άλλες περιπτώσεις. Συνοπτικά θα μπορουσα να πω πως δίνοντας το λόγο στα κοινωνικα υποκείμενα επιχειρούμε να εντοπίσουμε τις αντικειμενικές συνθήκες που τους προσδιορίζουν και να συλλάβουμε όχι μόνο τον τρόπο με τον οποίο το καθημερινό βίωμα κινητοποιεί τα αισθήματα και τις παραστάσεις αλλά και τον τρόπο με τον οποίο τα υποκείμενα αυτά, μέσα από την αναζήτηση νοήματος, προσπαθούν να εξορθολογικεύσουν και να επεξεργαστούν τα βιώματά τους. Η κοινωνιοανάλυση ενεργοποιεί μια κλινική ανθρωπολογία και μια διαγνωστική, με την έννοια του Foucault, προσέγγιση, δηλαδή μια μορφή γνώσης που αποσκοπεί στον ορισμό και τον προσδιορισμό αντικειμενικών διαφορών.

 

Οι αφηγήσεις των ανθρώπων ύστερα από την επεξεργασία σας, δεν πέφτουν σε στείρους ψυχολογισμούς. Διατηρούν την προφορική τους διάσταση, αλλά μ'έναν τρόπο μετατρέπονται σε λογοτεχνία. Μια απτή λογοτεχνία που είναι de facto αληθινή. Πείτε μας περισσότερα γι αυτό.

 

Σωστα το επισημαίνετε. Κατ’αρχας το πρωτο που σημειώνεται συνδεεται με ότι σας ειπα  μόλις τωρα. Το επεκτεινω λίγο. Η κοινωνιανάλυση επιχειρεί να καταστήσει  σαφές πως τα στοιχεία της πραγματικότητας, τα οποία η ψυχανάλυση συχνά αποκλείει ή τα αντιμετωπίζει ως οθόνες και ενίοτε ως αντιστάσεις και τα οποία εξετάζει η κοινωνιολογία, μπορούν να περιέχουν κατάλληλες πληροφορίες για πράγματα που διερευνά η ίδια ψυχανάλυση. Εννοιες που συγκροτούν το τεχνικό οπλοστάσιο της κοινωνιοανάλυσης, όπως αυτές του πεδίου, της θέσης και της διάθεσης, του συμφέροντος, του ευφημισμού, της άρνησης και της απώθησης και κυρίως της συμβολικής βίας και της έξης που ριζώνει μέσα στο σώμα,  και οι οποίες δίνουν βαρύνουσα θέση στο ζήτημα του νοήματος και στην προβληματική της κοινωνικής καταγωγής, παραχωρούν στο ασύνειδο και στην ψευδαίσθηση μια πραγματική διάσταση, συνδέουν τη δομή με τη γένεση, την ομιλία με το σώμα, το υποκειμενικό βίωμα με τον αντικειμενικό ντετερμινισμό, και αντιμετωπίζουν διαλεκτικά την πραγματικότητα μέσα από τη συγκρουσιακότητα. Και ερχομαι στο δευτερο ζητημα που μου θέτετε. Πράγματι, επεξεργασθήκαμε με τετοιο τρόπο το υλικο μας ώστε να επιτρέπεται στον αναγνώστη η υιοθέτηση της άποψης του κοινωνικού επιστήμονα, του ειδικού της αντικειμενοποίησης, και, έτσι, να του προσφέρεται μια δυνατότητα κατανόησης της θέσης από την οποία (οφείλει να) βλέπει ο ειδικός τον ερωτώμενο και, κατ’ επέκταση, τηςθέσης από την οποία βλέπουν τα πράγματα κατηγορίες ανθρώπων που βιώνουν κρίσιμες μορφές οδύνης, του τρόπου αντίληψης της πραγματικότητάς τους, της οποίας είναι προϊόντα. Και αυτό το προσπαθήσαμε να γίνει μέσα από συνθετικά και κατασκευασμένα κείμενα που αντιμετωπίζονται πράγματι ως οιονεί διηγήματα. Θελαμε αυτά τα κείμενα να μπορέσουν να ασκήσουν στον αναγνώστη, όσο είναι δυνατόν, τις επιδράσεις που θα απέκλειε, μέσω των αναγκαίων διαδικασιών ρήξης και κατασκευής, η ενεργοποίηση των περίπλοκων εννοιών και τεχνικών μιας καθαρά διανοητικής ανάλυσής τους.

 

Η αντιπαράθεση Γερμανίας-Ελλάδας, αποφεύγει τον εύκολο δρόμο του λαϊκισμού και ανοίγεται σε ένα ευρύτερο πεδίο κυριαρχίας. Τι ακριβώς συμβαίνει εδώ, στην καρδιά της Ευρώπης;    

 

Πράγματι, νομίζω ότι αν λειτουργεί η αντιπαράθεση της πρόσφατης ελληνικής και γερμανικής εμπειρίας που προτείναμε στο κοινό, είναι ακριβώς επειδή αφορά κάτι που υπερβαίνει ξεπερνά την τοπική και χρονική κρίση, και παραπέμπει στην πραγματικότητα σε μια τέραστιας σημασίας αλλαγή σε πανευρωπαϊκό επίπεδο – και ακόμα παραπέρα. Δεν έχουμε να κάνουμε με μια απλή χρηματοπιστωτική κρίση Έχουμε να κάνουμε με μια διαδικασία μετασχηματισμού των καπιταλιστικών κοινωνιών, η οποία αρχισε  τη δεκαετία του 1970 και εκφράζει ό,τι ονομαζει ο Μπουρντιέ «μετάβαση από την κυριαρχία στην οικονομική τυραννία», την πραγμάτωση της ολοένα ευρύτερης επικράτησης της οικονομικής λογικής έναντι των άλλων τομέων κοινωνικής δραστηριότητας, στους αντίποδες της ιστορικής διαδικασίας αυτονόμησης των μικρόκοσμων  της κοινωνικής ζωής.

Κάνετε λόγο για τις μορφές της οδύνης. Ποιες είναι και πως τις αναλύετε;

 

Μελετησαμε καταρχας τις πολλές και γνωστές ιδιαίτερες «οδύνες κατάστασης» που παραγονται από τον βίαιο περιορισμό των επιβιοτικών διεξόδων, οδύνες περισσότερο συνδεδεμένες με την απουσία των απολύτως αναγκαίων κοινωνικών και οικονομικών όρων για την κοινωνική αναπαραγωγή των κοινωνικών υποκειμένων. Εξετάσαμε τις

ποικίλες μορφές «οδυνών θέσης» που βιώνουν, σήμερα, μια σειρά άνθρωποι εξαιτίας των διαφόρων μορφών, λιγότερο ή περισσότερο, διευρυμένης κοινωνικής, υποβάθμισης, απόταξης που υπέστησαν. Και βέβαια τις «οδύνες πίστης», αυτούς τους τύπους των οδυνών οι οποίες απορρέουν από την αποδόμηση της δοξικής σχέσης που διατηρούν τα κοινωνικά υποκείμενα με τον κόσμο τους, της σχέσης δηλαδή αυτής που καθιστά τον κόσμο αυτονόητο και φυσικό, ένα κόσμο στον οποίο μπορούν να τα κοινωνικά υποκείμενα να κατοικήσουν και να κατοικηθούν από αυτόν, να του ανήκουν και να τους ανήκει.

 

Η απεύθυνση που λογίζονταν και ως σύνθημα "η Ευρώπη των λαών" μπορεί να σταθεί σήμερα ή όχι

 

Κοιτάξτε η Ευρώπη οικοδομείται εδώ και καιρό με κύριο άξονα τις εξουσίες και τους κατέχοντες εξουσία, και οποιαδήποτε κριτική προσέγγιση της Ευρώπης τείνει να  καταδικαστεί, στην καλύτερη περίπτωση να παραμείνει αναποτελεσματική και άχρηστη και, στη χειρότερη, να ενισχύσει τη νέα ευρωπαϊκή τάξη πραγμάτων η οποία με τη σειρα της ενισχύει εξ αντικειμένου τις απαρχαιωμένες αντιστάσεις ενός αντιδραστικού εθνικισμού. Πρέπει να αναζητηθούν οι όροι που θα επιτρέψουν  τη μετατροπή των κρισιμων ζητημάτων που ταλανίζουν την ευρωπαικη συνοχή και ολοκληρωση  σε αντικείμενα επεξεργασίας σε όσο το δυνατόν πιο συλλογική κλίμακα καθώς και να υπάρξει μια εξαντλητική εξέτασή τους με βάση τις ιδιομορφίες των διαφόρων εθνικών δομών ώστε να επιτευχθεί ο καλύτερος δυνατός συντονισμός των δράσεων για την υπέρβαση των εμποδίων που αναχαιτίζουν την υλοποίηση του ευρωπαικού στόχου. Η ασάφεια που προκύπτει συνεχώς από τις αποφάσεις των συλλογικών ευρωπαικών οργάνων οδηγεί στη σύγχυση και κατ’ επέκταση στην αποδοχή της παραίτησης από το ευρωπαικό πρόταγμα ως φυσικής αναγκαιότητας.

____________________
http://www.stokokkino.gr/article/1000000000028023/Mirrors-I-upereksousia-tis-oikonomias

Κυκλοφόρησε το νέο τεύχος των Θέσεων - 134 (Ιανουάριος - Μάρτιος 2016) της τριμηνιαίας επιθεώρησης οικονομικής και πολιτικής θεωρίας

  ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ  

Κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις νήσος το τεύχος 134 (Ιανουάριος - Μάρτιος 2016) της τριμηνιαίας επιθεώρησης οικονομικής και πολιτικής θεωρίας Θέσεις.

Σ’ αυτό το τεύχος των Θέσεων η Συντακτική Επιτροπή (The man who would be king. Ασκήσεις ύφους στο αδιέξοδο της Κέντρο-Αριστεράς) σκιαγραφεί την προσαρμογή της κυβερνητικής πολιτικής στη «συνέχεια του κράτους», δηλαδή την ενσωμάτωσή της στο νεοφιλελεύθερο πλαίσιο που σφυρηλάτησαν οι προηγούμενες κυβερνήσεις και σταθεροποίησαν τα Μνημόνια.

Ακολουθεί το κείμενο του Γιάννη Μηλιού, ΣΥΡΙΖΑ 2004-2015: Από την «Ανατροπή» στο Μνημόνιο-3, το οποίο παρουσιάζει τη δημιουργία και εξέλιξη του ΣΥΡΙΖΑ, εστιάζοντας στην οργανωτική του εξασθένιση και την ιδεολογικο-πολιτική του μετάλλαξη μετά τις εκλογές του Ιουνίου 2012, αποτέλεσμα της οποίας υπήρξε η σταδιακή μετατόπισή του προς κεντροαριστές λογικές και ο τελικός συμβιβασμός του με τις κυρίαρχες τάξεις και τους «ευρωπαϊκούς θεσμούς».

Στη συνέχεια δημοσιεύεται το άρθρο του Κωνσταντίνου Τσιτσελίκη, Σκέψεις για μια δικαιοκρατική προσέγγιση του προσφυγικού, το οποίο επισημαίνει ότι καθώς οι πρόσφυγες έχουν χάσει την ιδιότητα του πολίτη και επομένως «έχουν απολέσει το δικαίωμα στα δικαιώματα», οι (ευρωπαϊκές) πολιτικές αποτροπής λειτουργούν υπονομευτικά για τη δημοκρατία και τα δικαιώματα στην ίδια την Ευρώπη.

Έπονται το άρθρο του Γιώργου Μεταξά, Το κεφάλαιο στην Ελλάδα της κρίσης, το οποίο θεμελιώνει την άποψη ότι το κεφάλαιο στην Ελλάδα ανήκει στους κερδισμένους της κρίσης, και το κείμενο του Βασίλη Φούσκα για τη ζωή και το έργο του Πιέτρο Ινγκράο: «Οι λέξεις είναι πέτρες, ο σοσιαλισμός δεν είναι καπιταλισμός». Πιέτρο Ινγκράο, αντίο.

Τα επόμενα δύο κείμενα εστιάζουν στο θεωρητικό πεδίο που διανοίγει η έννοια της διατομικότητας: Οδυσσέας Αϊβαλής, Από τη συνάντηση στο δέσιμο, άρθρο το οποίο εξετάζει τη συνάντηση του αστάθμητου υλισμού με τη διατομικότητα και Άγγελος Γουνόπουλος, Διατομικότητα και συνάντηση. Η εμπειρία της αξιοπρέπειας, το οποίο λαμβάνει ως αφετηρία το βιβλίο του Μιχάλη Μπαρτσίδη (επιμ.), Διατομικότητα: Κείμενα για μια Οντολογία της Σχέσης.

Η ύλη του τεύχους ολοκληρώνεται με τη βιβλιοκριτική του Άγγελου Κοντογιάννη-Μάνδρου για το βιβλίο του Σπύρου Σακελλαρόπουλου, Κρίση και κοινωνική διαστρωμάτωση στην Ελλάδα του 21ου αιώνα.

_______________________

http://www.tokaravani.gr/index.php/eidhseis/ellada/item/5120-theseis-periodiko/5120-theseis-periodiko

Ναόμι Κλάιν: «Αυτό αλλάζει τα πάντα – Καπιταλισμός εναντίον Κλίματος»

Ναόμι Κλάιν: «Πρέπει να αλλάξουμε τον κόσμο. Αλλιώς θα βυθιστούμε» 

«Είναι ήδη πολύ αργά για να αποτρέψουμε την κλιματική αλλαγή. Όμως, δεν είναι αργά για να αποτρέψουμε το χειρότερο», γράφει στο νέο της βιβλίο η βραβευμένη δημοσιογράφος και συγγραφέας του παγκόσμιου μπεστ σέλερ «Το Δόγμα του Σοκ». «Πριν ο κόσμος αλλάξει τόσο δραματικά, ώστε κανείς να μην είναι πλέον ασφαλής»

 (Φωτογραφία: Suzanne DeChillo/The New York Times)

«Η κλιματική αλλαγή, ένα ηχηρό μήνυμα που μεταδίδεται με τη γλώσσα των πυρκαγιών, των πλημμυρών, των καταιγίδων και των ξηρασιών, αποτελεί ένα πολιτισμικό κάλεσμα αφύπνισης», γράφει στο νέο της βιβλίο η Ναόμι Κλάιν.

 […] Υπάρχουν όμως και προσωπικοί λόγοι για τους οποίους το βιβλίο αυτό είναι το πιο δύσκολο από όσα έχω γράψει μέχρι τώρα. Αυτό που με δυσκολεύει περισσότερο δεν είναι οι τρομακτικές επιστημονικές μελέτες για την τήξη των παγετώνων, τις οποίες τόσα χρόνια απέφευγα να διαβάζω. Είναι τα βιβλία που διαβάζω στο δίχρονο γιο μου. 

Στο Looking for a Moose [Ψάχνοντας για μια Άλκη], από τα αγαπημένα του βιβλία, μια ομάδα παιδιών λαχταρούν να δουν μια άλκη. Ψάχνουν, λοιπόν, παντού, σε ένα δάσος, σε ένα βάλτο, μέσα σε αγκαθωτούς θάμνους, στην κορυφή ενός βουνού, για να βρουν «μια άλκη με μακριά πόδια, χοντρή μύτη και κέρατα σαν κλαδιά». 

Το εύρημα του βιβλίου είναι ότι σε κάθε σελίδα κρύβονται άλκες. Στο τέλος βγαίνουν όλα τα ζώα από τις κρυψώνες τους και τα παιδιά αναφωνούν έκθαμβα: «Δεν έχουμε δει ποτέ τόσες πολλές άλκες!». Την εβδομηκοστή πέμπτη φορά που διάβασα το βιβλίο στο γιο μου μια σκέψη πέρασε ξαφνικά από το μυαλό μου: Μπορεί να μη δει ποτέ του μια πραγματική άλκη. Προσπάθησα να φανώ ψύχραιμη. Πήγα στον υπολογιστή μου και άρχισα να γράφω για τις εμπειρίες από την επίσκεψή μου στη βόρεια Αλμπέρτα, όπου υπάρχουν κοιτάσματα πισσούχου άμμου. Τα μέλη της ινδιάνικης φυλής των Κρι στη λίμνη Μπίβερ μου είχαν μιλήσει για το πόσο πολύ είχαν αλλάξει οι άλκες. 

Μια γυναίκα μου είχε πει ότι, όταν σκότωσε μια άλκη στη διάρκεια ενός κυνηγιού, ανακάλυψε πως το κρέας της ήταν ήδη πράσινο. Είχα ακούσει, επίσης, για πολλούς παράξενους όγκους, τους οποίους οι αυτόχθονες απέδιδαν στο γεγονός ότι τα ζώα έπιναν νερό μολυσμένο με τοξίνες από τα κοιτάσματα πισσούχου άμμου. Κυρίως όμως άκουγα για το πώς οι άλκες είχαν απλώς εγκαταλείψει την περιοχή. «Προσπαθώ να βιώσω τους φόβους μου για την κλιματική αλλαγή σε όλη τους την ένταση. Το οφείλω στο γιο μου, όλοι μας το οφείλουμε τόσο στον εαυτό μας όσο και ο ένας στον άλλο». 

Και αυτό δεν συμβαίνει μόνο στην Αλμπέρτα. «Οι Ραγδαίες Αλλαγές στο Κλίμα Μετατρέπουν τα Βόρεια Δάση σε Νεκροταφεία για τις Άλκες» ήταν ο τίτλος ενός άρθρου που δημοσιεύτηκε στο Scientific American τον Μάιο του 2012. Ενάμιση χρόνο αργότερα οι New York Times έγραψαν ότι σε μια από τις δύο περιοχές της Μινεσότα όπου ζουν άλκες ο αριθμός τους είχε μειωθεί από 4.000 τη δεκαετία του 1990 σε μόλις 100 σήμερα. Θα δει άραγε ποτέ ο γιος μου μια άλκη; 

Ένα άλλο βράδυ, πάλι, ένιωσα τη γη να χάνεται κάτω από τα πόδια μου καθώς διάβαζα στο γιο μου ένα εικονογραφημένο βιβλίο με τον τίτλο Snuggle Wuggle [Βραδινές Αγκαλίτσες], που δείχνει διάφορα ζώα να αγκαλιάζονται τρυφερά για να κοιμηθούν, με την κάθε στάση να έχει μια αστεία περιγραφή. «Πώς αγκαλιάζονται οι νυχτερίδες;» ρωτάει το βιβλίο. Και η απάντηση είναι: «Τα πάνω κάτω, τα πάνω κάτω». Για κάποιο λόγο, ο γιος μου κάθε φορά ξεκαρδίζεται σε αυτή τη σελίδα. Εξηγώ ότι σημαίνει «ανάποδα», επειδή σε αυτή τη στάση κοιμούνται οι νυχτερίδες. 

Διαβάστε ακόμα: Είναι καταστροφολόγοι οι οικολόγοι; 

«Θα προλάβει άραγε ο δίχρονος γιος μου να δει μια άλκη;», αναρωτιέται 

με αγωνία η Ναόμι Κλάιν. (photo credit: http://www.athomemagazine.co.uk/ ) 

Όμως το μόνο που μπορούσα να σκεφτώ εγώ εκείνο το βράδυ ήταν η είδηση για τις 100.000 νεκρές και ετοιμοθάνατες νυχτερίδες που έπεσαν σαν βροχή από τον ουρανό στο Κουίνσλαντ της Αυστραλίας, το οποίο έπληττε ένας άνευ προηγουμένου ανελέητος καύσωνας. Ολόκληρες αποικίες νυχτερίδων αφανίστηκαν. Θα δει άραγε ποτέ ο γιος μου μια νυχτερίδα; Συνειδητοποίησα το μέγεθος του προβλήματος όταν πληροφορήθηκα τι συμβαίνει στους αστερίες. Στις βραχώδεις ακτές της Βρετανικής Κολομβίας, όπου ζουν οι γονείς μου, γεννήθηκε ο γιος μου και πέρασα τη μισή ενήλικη ζωή μου, αφθονούν οι κόκκινοι και μοβ αστερίες. Είναι μια τεράστια πηγή χαράς για τα παιδιά, επειδή μπορούν άνετα να πιάσουν έναν και να τον περιεργαστούν. 

«Αυτή είναι η καλύτερη μέρα της ζωής μου!» δήλωσε έπειτα από ένα απόγευμα στην παραλία η εφτάχρονη ανιψιά μου Μίριαμ, που ζει στο Σικάγο και είχε έρθει να μας επισκεφθεί. Όμως το φθινόπωρο του 2013 άρχισαν να κάνουν την εμφάνισή τους άρθρα για μια παράξενη ασθένεια που σκότωνε δεκάδες χιλιάδες αστερίες κατά μήκος των ακτών του Ειρηνικού Ωκεανού. Η ασθένεια, που ονομάστηκε «σύνδρομο αφανισμού των αστεριών», προκαλούσε την αποσύνθεση των αστεριών ενώ ήταν ακόμα ζωντανοί, με συνέπεια τα σώματά τους να μετατρέπονται σε παραμορφωμένες μάζες και οι βραχίονές τους να αποκολλώνται. Οι επιστήμονες βρίσκονταν σε πλήρη σύγχυση. Διαβάζοντας τα άρθρα, συνειδητοποίησα ότι προσευχόμουν να κατάφερναν οι αστερίες να επιβιώσουν για έναν ακόμα χρόνο, ώστε να προλάβει να τους δει ο γιος μου και να εκστασιαστεί. 

Σύντομα όμως άρχισα να αμφιβάλλω: Ίσως ήταν προτιμότερο να μη δει ποτέ έναν αστερία – αν ήταν να τον δει σε τέτοια κατάσταση… Όταν τέτοιου είδους φόβοι διαπερνούσαν την πανοπλία της άρνησης της κλιματικής αλλαγής, έκανα ό,τι μπορούσα για να τους αποδιώξω, προσπαθώντας να σκεφτώ κάτι άλλο και να τους αφήσω πίσω μου. Τώρα πια προσπαθώ να τους βιώσω σε όλη τους την ένταση. Πιστεύω ότι το οφείλω στο γιο μου, πιστεύω ότι όλοι μας το οφείλουμε τόσο στον εαυτό μας όσο και ο ένας στον άλλο. 

Διαβάστε ακόμα: «Η περιβαλλοντική συνείδηση δεν είναι lifestyle». Όμως πώς πρέπει να αντιμετωπίζουμε το φόβο που πηγάζει από το γεγονός ότι ζούμε σε έναν πλανήτη που πεθαίνει, χάνοντας λίγη από τη ζωή του κάθε μέρα; Πρώτα απ’ όλα, πρέπει να αποδεχτούμε ότι ο φόβος αυτός δεν πρόκειται να φύγει. 

Ότι είναι μια απόλυτα λογική αντίδραση μπροστά στην αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα ότι ζούμε σε έναν κόσμο που πεθαίνει, έναν κόσμο στο θάνατο του οποίου συμβάλλουμε πάρα πολλοί από εμάς κάνοντας πράγματα όπως το να φτιάχνουμε τσάι, να πηγαίνουμε με το αυτοκίνητό μας στο σούπερ μάρκετ και, ναι, να αποκτάμε παιδιά. «Διαβάζοντας τα άρθρα για την ασθένεια που ονομάστηκε ‘’σύνδρομο αφανισμού των αστεριών’’ προσευχόμουν να κατάφερναν οι αστερίες να επιβιώσουν για έναν ακόμα χρόνο, ώστε να προλάβει να τους δει ο γιος μου και να εκστασιαστεί. Σύντομα όμως άρχισα να αμφιβάλλω: Ίσως ήταν προτιμότερο να μη δει ποτέ έναν αστερία – αν ήταν να τον δει σε τέτοια κατάσταση…» (photo credit: http://www.oregonbeachcomber.com/ ) «Υπάρχει ακόμα χρόνος για να αλλάξουμε εμείς οι ίδιοι, έτσι ώστε να είμαστε λιγότερο βάναυσοι ο ένας απέναντι στον άλλον όταν θα μας πλήξουν οι καταστροφές που μας περιμένουν». Δεύτερον, πρέπει να τον αξιοποιήσουμε. Ο φόβος είναι μια αντίδραση επιβίωσης. Ο φόβος μάς κάνει να τρέχουμε, μας βοηθάει να κάνουμε άλματα, να πετυχαίνουμε υπεράνθρωπους άθλους. 

Όμως χρειάζεται να υπάρχει μια κατεύθυνση προς την οποία να τρέξουμε. Αν δεν υπάρχει, ο φόβος απλώς μας παραλύει. Επομένως, ο μοναδικός τρόπος αντιμετώπισης, η μόνη ελπίδα, είναι να εξισορροπήσουμε και να αμβλύνουμε τον τρόμο για ένα ανυπόφορο μέλλον με την προοπτική της οικοδόμησης μιας κοινωνίας που θα είναι πολύ καλύτερη από ό,τι πολλοί από εμάς τολμούσαμε να ελπίζουμε. Ναι, υπάρχουν πράγματα που θα χάσουμε: πολυτέλειες τις οποίες κάποιοι από εμάς θα πρέπει να απαρνηθούμε, βιομηχανίες που θα εξαφανιστούν. Και είναι ήδη πολύ αργά για να αποτρέψουμε την κλιματική αλλαγή. Είναι ήδη εδώ, έχει συμβεί, και όλο και πιο βάναυσες καταστροφές μάς περιμένουν, ό,τι και να κάνουμε. Όμως δεν είναι αργά για να αποτρέψουμε το χειρότερο, και υπάρχει ακόμα χρόνος για να αλλάξουμε εμείς οι ίδιοι, έτσι ώστε να είμαστε λιγότερο βάναυσοι ο ένας απέναντι στον άλλον όταν θα μας πλήξουν αυτές οι καταστροφές. Πιστεύω ότι αυτό είναι πολύ σημαντικό. Επειδή μια κρίση τόσο μεγάλη, τόσο συνολική, αλλάζει τα πάντα. Αλλάζει το τι μπορούμε να κάνουμε, το τι μπορούμε να ελπίζουμε, το τι μπορούμε να απαιτούμε από τον εαυτό μας και από τους ηγέτες μας. Επιπλέον, η κρίση αυτή σημαίνει ότι πολλά από όσα μας έχουν πει ότι είναι αναπόφευκτα δεν ισχύουν· ότι πρέπει να αρχίσουμε αμέσως να κάνουμε πολλά από όσα μας έχουν πει ότι είναι ανέφικτα. Θα τα καταφέρουμε; Το μόνο που ξέρω είναι ότι τίποτα δεν είναι αμετάκλητο. Τίποτα εκτός από το γεγονός ότι η κλιματική αλλαγή αλλάζει τα πάντα. 

Και για ένα μικρό χρονικό διάστημα η φύση αυτής της αλλαγής εξαρτάται ακόμα από εμάς. //Το απόσπασμα που φιλοξενεί η στήλη είναι από το βιβλίο της Ναόμι Κλάιν «Αυτό αλλάζει τα πάντα – Καπιταλισμός εναντίον Κλίματος» (μετάφραση από τα αγγλικά: Άγγελος Φιλιππάτος), εκδόσεις Λιβάνη. 

Δείτε εδώ την Ναόμι Κλάιν στο «Capitalism and the Climate, Festival of Dangerous Ideas 2015»: 

https://youtu.be/a5LuIAJEFUc

Διαβάστε ακόμα: Πώς οι Μασάι εκδιώχτηκαν από τη γη τους και η δυτική αντίληψη για τη φύση αλλοίωσε ριζικά το αφρικανικό τοπίο.

Πηγή : Andro.gr [ http://www.andro.gr/empneusi/naomi-klein-prepei-na-allaksoume-ton-kosmo-alliws-tha-vuthistoume/ ]

Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Νήσος το τεύχος 134 των Θέσεων με τίτλο «Κέντρο-Αριστερά»,

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση - εκδόσεις Νήσος Σ'αυτό το τεύχος...

Τεύχος 134, περίοδος: Ιανουάριος - Μάρτιος 2016

… των Θέσεων η Συντακτική Επιτροπή (The man who would be king. Ασκήσεις ύφους στο αδιέξοδο της Κέντρο-Αριστεράς) σκιαγραφεί την προσαρμογή της κυβερνητικής πολιτικής στη «συνέχεια του κράτους», δηλαδή την ενσωμάτωσή της στο νεοφιλελεύθερο πλαίσιο που σφυρηλάτησαν οι προηγούμενες κυβερνήσεις και σταθεροποίησαν τα Μνημόνια. Ακολουθεί το κείμενο του Γιάννη Μηλιού, ΣΥΡΙΖΑ 2004-2015: Από την «Ανατροπή» στο Μνημόνιο-3, το οποίο παρουσιάζει τη δημιουργία και εξέλιξη του ΣΥΡΙΖΑ, εστιάζοντας στην οργανωτική του εξασθένιση και την ιδεολογικο-πολιτική του μετάλλαξη μετά τις εκλογές του Ιουνίου 2012, αποτέλεσμα της οποίας υπήρξε η σταδιακή μετατόπισή του προς κεντροαριστές λογικές και ο τελικός συμβιβασμός του με τις κυρίαρχες τάξεις και τους «ευρωπαϊκούς θεσμούς». Στη συνέχεια δημοσιεύεται το άρθρο του Κωνσταντίνου Τσιτσελίκη, Σκέψεις για μια δικαιοκρατική προσέγγιση του προσφυγικού, το οποίο επισημαίνει ότι καθώς οι πρόσφυγες έχουν χάσει την ιδιότητα του πολίτη και επομένως «έχουν απολέσει το δικαίωμα στα δικαιώματα», οι (ευρωπαϊκές) πολιτικές αποτροπής λειτουργούν υπονομευτικά για τη δημοκρατία και τα δικαιώματα στην ίδια την Ευρώπη. Έπονται το άρθρο του Γιώργου Μεταξά, Το κεφάλαιο στην Ελλάδα της κρίσης, το οποίο θεμελιώνει την άποψη ότι το κεφάλαιο στην Ελλάδα ανήκει στους κερδισμένους της κρίσης, και το κείμενο του Βασίλη Φούσκα για τη ζωή και το έργο του Πιέτρο Ινγκράο:«Οι λέξεις είναι πέτρες, ο σοσιαλισμός δεν είναι καπιταλισμός». Πιέτρο Ινγκράο, αντίο. Τα επόμενα δύο κείμενα εστιάζουν στο θεωρητικό πεδίο που διανοίγει η έννοια της διατομικότητας: Οδυσσέας Αϊβαλής, Από τη συνάντηση στο δέσιμο, άρθρο το οποίο εξετάζει τησυνάντηση του αστάθμητου υλισμού με τη διατομικότητα και Άγγελος Γουνόπουλος,Διατομικότητα και συνάντηση. Η εμπειρία της αξιοπρέπειας, το οποίο λαμβάνει ως αφετηρία το βιβλίο του Μιχάλη Μπαρτσίδη (επιμ.), Διατομικότητα: Κείμενα για μια Οντολογία της Σχέσης. Η ύλη του τεύχους ολοκληρώνεται με τη βιβλιοκριτική του Άγγελου Κοντογιάννη-Μάνδρου για το βιβλίο του Σπύρου Σακελλαρόπουλου, Κρίση και κοινωνική διαστρωμάτωση στην Ελλάδα του 21ου αιώνα. _____________ http://www.theseis.com/index.php?option=com_content&task=view&id=1312&Itemid=29

Οι επισφαλείς μορφές εργασίας ως τεχνική εξουσίας,

   Ιδέες    

 του Οδυσσέα Αϊβαλή*

• Previous
• Next

Οι τεχνικές εξουσίας παραμένουν αναγκαίες για την ένταξη της εργατικής δύναμης στην παραγωγική διαδικασία. Η πολιτική τεχνολογία του σώματος βασίζεται στις σχέσεις παραγωγής και στον κοινωνικό καταμερισμό της εργασίας. Το Κράτος εξατομικεύει τα καπιταλιστικά σώματα μέσα από τεχνικές προκειμένου να διαμορφώσει και να καθυποτάξει το πολιτικό σώμα (Πουλαντζάς, 2008:95). Προκειμένου, τέλος, να αναπαραχθεί η εργασιακή δύναμη απαιτείται μια πολιτική στρατηγική που αναλαμβάνει να υλοποιήσει το Κράτος.

Η άσκηση της εξουσίας έχει στόχο να οριοθετήσει τις ενδεχόμενες συμπεριφορές, να μορφοποιήσει ώστε να συγκροτήσει το επιθυμητό για εκείνη, πεδίο δράσης. Η νεότερη εξουσία μεταφέρει την πολιτική στην παραγωγή και μετατρέπει την οικονομία σε πολιτική διαδικασία (Macherey,2013:87). Με τη γενίκευση της νεοφιλελεύθερης μορφής διακυβέρνησης διευρύνθηκε η «ευελιξία» εργασίας. Η επισφάλεια στην εργασιακή διαδικασία αποτελεί μέσο πειθάρχησης της εργατικής δύναμης και ταυτόχρονα μέσο βιοπολιτικής για την ευρύτερη ρύθμιση του πληθυσμού των εργαζόμενων τάξεων.

Η επισφάλεια ως τεχνολογία εξουσίας

Οι επισφαλείς εργασιακές σχέσεις αποτελούνται από ένα ευρύ πλέγμα πρακτικών. Αφορούν κατ' αρχάς τον χρόνο εργασίας (το μειωμένο ωράριο, τις λιγότερες μέρες εργασίας ανά εβδομάδα) αλλά και τον χώρο της εργασίας. Η επισφάλεια αναφέρεται επίσης στις συνθήκες εργασίας, όπως στην εκ περιτροπής εργασία (συμβάσεις ορισμένου χρόνου, δελτία παροχής υπηρεσιών, εργασία με το κομμάτι, ανασφάλιστη και απλήρωτη εργασία). Στις σύγχρονες προωθημένες της μορφές, παίρνει την μορφή των συμβάσεων ανά ημέρα (mini jobs).

Η απορρύθμιση των εργασιακών σχέσεων, σε συνδυασμό με την αυξημένη ανεργία και τον αποσυνδικαλισμό, εντείνει την εργοδοτική αυθαιρεσία και επιβάλει το διευθυντικό δικαίωμα στην εργασιακή διαδικασία, ενώ αποτελεί τεχνική πειθάρχησης της εργατικής δύναμης στην παραγωγική διαδικασία. Διαμορφώνει φθηνούς εργαζόμενους ως πληθυσμό για τη διευρυμένη αναπαραγωγή, με περιορισμένες δυνατότητες αντίστασης και διεκδίκησης, εξ αιτίας του φόβου της απόλυσης και της ανεργίας.

Κράτος, συνολικό κοινωνικό κεφάλαιο και κυβερνητικότητα

Προκειμένου να προσεγγίσουμε τη σχέση νεοφιλελευθερισμού και επισφάλειας, θα συσχετίσουμε την σχεσιακή προσέγγιση του Πουλαντζά για το κράτος, με τη μαρξική θεωρία του συνολικού κοινωνικού κεφαλαίου και με τις αναλύσεις του Foucault για την κυβερνητικότητα.

Το κράτος διαδραματίζει κεντρικό οργανωτικό ρόλο καθώς εκπροσωπεί και οργανώνει το μακροπρόθεσμο συμφέρον της αστικής τάξης, ενοποιώντας πολιτικά τα διαφορετικά της τμήματα. Προκειμένου να εξασφαλίσει το γενικό συμφέρον της κυρίαρχης τάξης, το κράτος χαρακτηρίζεται από σχετική αυτονομία (Πουλαντζάς,2008:182-184).

Παράλληλα, στο επίπεδο της συνολικής καπιταλιστικής οικονομίας, τα συμφέροντα των επιμέρους ατομικών κεφαλαίων, συγκροτούνται μέσω του ανταγωνισμού, σε συνολικό κοινωνικό κεφάλαιο. Η οργάνωση του συνολικού κοινωνικού κεφαλαίου επιτρέπει στις επιμέρους επιχειρήσεις να λειτουργούν ως ενιαία κοινωνική δύναμη, που κυριαρχεί επάνω στην εργασία (Μηλιός και Σωτηρόπουλος,2012:255-256).

Η κυβερνητικότητα ως μορφή διακυβέρνησης, συνδέεται με το κράτος και τον έλεγχο που αυτό ασκεί στον πληθυσμό εντός του εδάφους. Το κράτος δομείται μέσω μεταβαλλόμενων πρακτικών διακυβέρνησης, ως συνάρθρωση δηλαδή σχέσεων εξουσίας. Η στρατηγική κωδικοποίηση πρακτικών διακυβέρνησης συγκροτούν καθολικές στρατηγικές της κρατικής εξουσίας, ως αποτέλεσμα των σχέσεων εξουσίας (Jessop,2011:194-196).

Μπορούμε να διατυπώσουμε το συμπέρασμα ότι η επισφάλεια ως τεχνολογία εξουσίας εξασφαλίζει στο συνολικό κοινωνικό κεφάλαιο κάθε κοινωνικού σχηματισμού, τη διευρυνόμενη αναπαραγωγή της εκμετάλλευσης της εργασίας. Η τεχνολογία της επισφάλειας εγγράφεται σε κρατικές πολιτικές και αποτελεί αντικείμενο διακυβέρνησης της πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης, παίρνοντας χαρακτηριστικά κυβερνητικότητας, ώστε να καταστεί ο πληθυσμός της εργατικής τάξης διαχειρίσιμος και παραγωγικός, ενώ παράλληλα διασφαλίζεται το μακροπρόθεσμο συμφέρον της αστικής τάξης.

Η απορρύθμιση της εργασίας με αφορμή την οικονομική κρίση του 2008

Με την έναρξη της οικονομικής κρίσης αυξάνεται το μερίδιο των ατόμων με συμβάσεις μερικής απασχόλησης, φτάνοντας το 7,7% των απασχολουμένων το 2012.

Από το 2009 παρατηρείται κατακόρυφη αύξηση των μη ηθελημένα μερικών απασχολουμένων. Το 2012 περισσότεροι από 6 στους 10 μερικώς απασχολουμένους θα επιθυμούσαν να εργάζονται με σύμβαση πλήρους απασχόλησης. Η προώθηση των ευέλικτων μορφών απασχόλησης οδήγησε σε επιδείνωση των όρων συμμετοχής των εργαζομένων στην αγορά εργασίας, υποχρεώνοντάς τους να αποδεχτούν συμβάσεις μερικής απασχόλησης (ΙΝΕ/ΓΣΕΕ, 2014).

H Ευρωπαϊκή Ένωση έχει εντάξει την έννοια της flexicurity (ευελιξία με ασφάλεια) στον πυρήνα της Ευρωπαϊκής Στρατηγικής για την Απασχόληση. Ενώ τα προγράμματα οικονομικής προσαρμογής που εφαρμόζονται στην Ελλάδα, ως αποτέλεσμα των δανειακών συμβάσεων με την τρόικα, έχουν ως βασικό πυλώνα τη δραστική απορρύθμιση της ελληνικής αγοράς εργασίας.

Τα μέτρα απορρύθμισης της εργασίας ξεκίνησαν να εφαρμόζονται αρχικά στα περισσότερο ευάλωτα τμήματα εργαζομένων, στις γυναίκες, στους νέους και στους μετανάστες, προκειμένου σταδιακά να γενικευθούν και να αποτελέσουν κανονικότητα για το σύνολο του κόσμου της εργασίας.

* * *

Οι δανειακές συμβάσεις μεταξύ ελληνικού κράτους, Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας και Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, επιβάλλουν μεταξύ άλλων, ελαστικοποίηση εργασιακών σχέσεων, απελευθέρωση απολύσεων και μειώσεις του κατώτατου μισθού στον ιδιωτικό τομέα.

Το 2014 εργάστηκαν με μερική απασχόληση 320.180 γυναίκες και άνδρες. Αποτέλεσμα της οικονομικής κρίσης είναι η συρρίκνωση της πλήρους απασχόλησης σε αντίθεση με τις θέσεις μερικής απασχόλησης οι οποίες αυξήθηκαν περίπου κατά 52.700. Η ταχεία επέκταση των ελαστικών μορφών απασχόλησης έχει ως αποτέλεσμα ένας στους πέντε εργαζόμενους (20,55%) στον ιδιωτικό τομέα να εργάζεται με ευέλικτες μορφές απασχόλησης (ΙΝΕ/ΓΣΕΕ,2014: 224).

Η απορρύθμιση της εργασίας υιοθετείται ευρύτερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Τα επίπεδα μη εθελοντικής μερικής απασχόλησης αυξήθηκαν στις περισσότερες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Παράλληλα οι πολιτικές παρεμβάσεις στην αγορά εργασίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο, διευκόλυναν την επισφαλή απασχόληση.

Οι παρεμβάσεις των πολιτικών απασχόλησης στην περίοδο της οικονομικής κρίσης επεκτείνονται επίσης στην επιδότηση της προσωρινής απασχόλησης στο δημόσιο ή τον κοινωφελή τομέα με βασικές επιδιώξεις την παροχή εισοδήματος στους ανέργους με αντάλλαγμα την προσφορά εργασίας (workfare). Το επιχείρημα για την εφαρμογή τωνworkfare είναι η κατάρτιση των ανέργων, παρότι συνήθως απαιτούν περισσότερες κρατικές δαπάνες από την επιδοματική πολιτική και η δημιουργία νέων μόνιμων θέσεων είναι ελάχιστη. Η μισθωτή εργασία μετατρέπεται σε πακέτο εργασίας που προσφέρεται στους ανέργους, όχι για να επιβιώσουν, αλλά για να μπορέσουν να ξαναδουλέψουν, ενώ ο μισθός παίρνει τον χαρακτήρα επιδόματος. Στην ελληνική αγορά εργασίας, οι κύριες μορφές εφαρμογής των workfare είναι τα προγράμματα κοινωφελούς εργασίας, όπου καλύπτονται θέσεις στην τοπική αυτοδιοίκηση, στην υγεία και στην παιδεία. Επίσης αναπτύχθηκαν οι επιταγές εισόδου στην αγορά εργασίας για άνεργους νέους ως 29 ετών, πεντάμηνη πρακτική άσκηση σε ιδιωτικές επιχειρήσεις.

Οι αγορές εργασίας των ευρωπαϊκών χωρών επιδέχονται παρόμοιες απορρυθμίσεις, με αφορμή την οικονομική κρίση, προκειμένου να μεταβληθεί ο κοινωνικός συσχετισμός μεταξύ εργαζομένων και επιχειρηματιών.

Οι επιπτώσεις από τη γενίκευση της επισφάλειας

Η επικράτηση των ευέλικτων μορφών απασχόλησης έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση της αβεβαιότητας στους εργαζόμενους που υποαπασχολούνται. Απουσιάζει η εμπιστοσύνη και η δέσμευση στον εργασιακό χώρο, ενώ υπονομεύεται η ένταξη στην κοινότητα εξ αιτίας της συνεχούς αλλαγής χώρου εργασίας και της διαρκούς μετάβασης από το καθεστώς της υποαπασχόλησης στην ανεργία. Η επισφάλεια στην εργασία γίνεται αντιληπτή ως αποτυχία των εργαζομένων και αδυναμία να βελτιώσουν τις συνθήκες της διαβίωσής τους.

Οι βραχυπρόθεσμοι στόχοι και ο ευέλικτος χρόνος της απορρυθμισμένης ελαστικής εργασίας αποκλείουν τη δυνατότητα συνεχούς αφήγησης της ζωής με βάση την εργασία. Η πραγματικότητα γίνεται αντιληπτή ως άθροισμα κατακερματισμένων θραυσμάτων από βραχυπρόθεσμες εργασιακές εμπειρίες και κοινωνικές σχέσεις. Η συνεχόμενη εναλλαγή εργασιακών χώρων και η εναλλασσόμενη κατάσταση μεταξύ εργασίας και ανεργίας, έχουν ως αποτέλεσμα την περιορισμένη δυνατότητα συλλογικής διεκδίκησης μέσα από συνδικάτα.

Αφαιρείται η δυνατότητα σχεδιασμού για το μέλλον, ακόμα και για το άμεσο μέλλον, καθώς υπάρχει η συνεχής κίνηση ανάμεσα στην ανεργία και την εργασία. Είτε εξ αιτίας βραχύχρονων συμβάσεων ορισμένου χρόνου, είτε επειδή ως υποαπασχολούμενος/η το εισόδημά είναι χαμηλότερο από το επίσημο επίπεδο φτώχειας, εντάσσεται στο καθεστώς του εργαζόμενου-φτωχού. Η καθημερινότητα βιώνεται ανάμεσα στην εργασία και στην ανεργία. Η επισφάλεια αποτελεί καθημερινότητα και αντίστροφα, η καθημερινότητα διαμορφώνεται από την επισφάλεια. Υπάρχουν επισφαλώς εργαζόμενοι που δεν ξέρουν αν θα έχουν εργασία τους επόμενους μήνες και επισφαλώς εργαζόμενοι που δεν ξέρουν ποια στιγμή ακριβώς κατά τη διάρκεια της ημέρας θα τους ζητηθεί να παρουσιαστούν στην εργασία τους. Δημιουργείται ένα φάσμα επισφάλειας που διαφοροποιείται ανάλογα, προκειμένου να μειωθούν οι αμοιβές και να εντατικοποιηθεί η εργασιακή διαδικασία.

Οι νέες και οι νέοι επισφαλώς εργαζόμενες/οι δεν έχουν συλλογικές αναπαραστάσεις διεκδίκησης από τους χώρους εργασίας τους. Συχνά δεν μπορούν να ενταχθούν σε σωματεία επειδή εργάζονται ανασφάλιστοι, με αποτέλεσμα να βρίσκονται εκτός οποιασδήποτε κοινωνικής ομαδοποίησης.

***

Η επισφάλεια αποτελεί μια μορφή κυβερνησιμότητας που συνδέεται άμεσα με τον νεοφιλελευθερισμό ως συγκεκριμένη μορφή καπιταλισμού. Λειτουργεί ως τεχνολογία εξουσίας, η οποία επικαθορίζει τις σχέσεις εξουσίας στο εσωτερικό της παραγωγικής διαδικασίας, με σκοπό να οργανώσει την αποτελεσματικότητά τους.

Το πλέγμα της επισφάλειας επικαθορίζει κάθε πτυχή της ζωής των εργαζόμενων, διαμορφώνοντας επισφαλείς και ευέλικτες ταυτότητες, πειθαρχημένη εργατική δύναμη και καθυποταγμένο εργαζόμενο πληθυσμό. Η μεγάλη πρόκληση για τη νέα γενιά εργαζόμενων είναι να αποτρέψει την παγίωση και την κανονικοποίηση της επισφάλειας στην εργασία, που μετατρέπεται σε επισφάλεια για τη διαβίωση και να αντισταθεί στις πρακτικές αποκλεισμού και περιθωριοποίησης τμημάτων της κοινωνίας. Για να επιτευχθεί η αντίσταση από τις/τους νέες και νέους επισφαλώς εργαζόμενες/ους, προϋπόθεση είναι η ενοποίηση τους μέσα από συλλογικότητες, σε αντίθεση με τη νεοφιλελεύθερη αφήγηση του ατομικού δρόμου.

* Το κείμενο είναι συντομευμένη εκδοχή της ομότιτλης εργασίας που δημοσιεύεται στο τρέχον τεύχος του περιοδικού Θέσεις (τεύχος 132, Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2015).

_________

Παραπομπές:

Foucault, M. (2007). Security, Territory and Population. Lectures at the College de France, 1977-78. Houndmills: Palgrave Macmillan.

ΙΝΕ/ΓΣΕΕ, (2014), Η Ελληνική Οικονομία και η Απασχόληση, Αθήνα.

Jessop, B. (2011). Κρατική εξουσία: μια στρατηγική-σχεσιακή προσέγγιση. Αθήνα: Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου.

Macherey, P. (2013). Φουκώ & Μαρξ, το παραγωγικό υποκείμενο. Αθήνα: Εκτός Γραμμής.

Μηλιός, Γ. , Σωτηρόπουλος, Δ. (2012). «Καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής και ιμπεριαλιστική αλυσίδα: ο Νίκος Πουλαντζάς απέναντι στις θεωρίες του ιμπεριαλισμού», σ.253-263, στο: Ο Πουλαντζάς Σήμερα, Γολέμης, Χ. και Οικονόμου, Η. (επιμ.). Αθήνα: Νήσος.

Πουλαντζάς, Ν. (2008). Το κράτος, η εξουσία, ο σοσιαλισμός, Αθήνα: Θεμέλιο.

______________
http://rednotebook.gr/2015/10/i-episfalis-morfes-ergasias-os-techniki-exousias-tou-odissea-aivali/

Κορνήλιος Καστοριάδης - "Μια ζωή" βιογραφία του από τον Φρανσουά Ντος

Δοκίμια

Το πορτρέτο του Καστοριάδη

Η ανάλυση της σκέψης του κορυφαίου στοχαστή και λεπτομέρειες από τη ζωή του από τον καθηγητή της Ιστορίας των Ιδεών Φρανσουά Ντος

~~~~~~~~~~~~

Francois Dosse
Καστοριάδης. Μια ζωήΜετάφραση Ανδρέας Παππάς.
Εκδόσεις Πόλις, 2015, σελ. 616, τιμή 22 ευρώ

Αν αναρωτιέται κανείς πώς ο Κορνήλιος Καστοριάδης έχασε όχι μόνο τα μαλλιά του αλλά και όλη την τριχοφυΐα του, την απάντηση θα τη βρει στην ογκώδη βιογραφία του από τον Φρανσουά Ντος, καθηγητή της Ιστορίας των Ιδεών στο Πανεπιστήμιο Paris XII-Creteil. Δεν θα βρει όμως μόνο παρόμοιες λεπτομέρειες που σχετίζονται με έναν από τους εμβληματικότερους διανοουμένους που έγραψαν στη γαλλική γλώσσα τον αιώνα που μας πέρασε. Αλλά η λεπτομέρεια είναι ενδεικτική της πληρότητας που χαρακτηρίζει τη βιογραφία του Ντος, που μας προσφέρει το ολοκληρωμένο πορτρέτο του Καστοριάδη παρακολουθώντας τη ζωή του. Από το πώς έφτασε στη Γαλλία με τους υποτρόφους του Ματαρόα, πώς συνδέθηκε με το τροτσκιστικό κίνημα, πώς ίδρυσε το ιστορικό περιοδικό Σοσιαλισμός και βαρβαρότητα, πώς σε δύσκολους καιρούς άσκησε σκληρή κριτική στο σοβιετικό σύστημα, πώς μελέτησε την αθηναϊκή κοινωνία του 5ου αιώνα και αξιοποίησε τα διδάγματά της στην ανάλυση και στην κριτική του σύγχρονου κόσμου και πώς το έργο και η παρουσία του στον στίβο των ιδεών οδήγησαν στην ανάδυση της αντιαυταρχικής Αριστεράς.  

Δεν υπάρχει σοβαρή κοινωνιολογική ανάλυση του σύγχρονου κόσμου χωρίς να παραπέμπει στο κλασικό πλέον βιβλίο του Καστοριάδη Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας (1975). Ο Μάης του '68 τις δικές του απόψεις απηχούσε. Και το εύρος των ενδιαφερόντων του ήταν τεράστιο: από την κοινωνιολογία και την πολιτική κριτική ως την Ιστορία και την ψυχανάλυση. Η ανθρώπινη πλευρά του έχει επίσης ενδιαφέρον, όπως και οι διάφορες περιπέτειές του. Στη βιογραφία αυτή όμως έχουμε κυρίως την ανάλυση της σκέψης του κορυφαίου στοχαστή που παραμένει και σήμερα επίκαιρος. Είναι ένα εξαιρετικό βιβλίο για μία από τις μεγάλες προσωπικότητες της ευρωπαϊκής σκέψης που σημαδεύει και μια ολόκληρη εποχή.

_______________

http://www.tovima.gr/books-ideas/article/?aid=761063

Νίκος Πουλαντζάς. Υπερβαίνοντας την ιδεαλιστική και οικονομίστικη ανάγνωση του μαρξισμού

Συμπληρώνονται 79 χρόνια από την ημέρα που γεννήθηκε ο Νίκος Πουλαντζάς

Εβδομήντα και εννέα [79] χρόνια συμπληρώνονται από την ημέρα που γεννήθηκε ο Νίκος Πουλαντζάς (21 Σεπτέμβρη 1936 – 3 Οκτώβρη 1979) και τα τρέχοντα γεγονότα αυτών των ημερών ξαναφέρνουν στην επικαιρότητα το έργο του και τις αναλύσεις του σχετικά με δύο καίρια ζητήματα: το κράτος και τον φασισμό.

Του Γιώργου Αλεξάτου*

Δυο ζητήματα στα οποία η συμβολή του στην ανάπτυξη της μαρξιστικής θεωρίας ήταν εξαιρετικά σημαντική, καθώς αποτέλεσε τομή και υπέρβαση των μέχρι τότε κυρίαρχων αντιλήψεων.

Ενταγμένος στην Αριστερά από την περίοδο που ήταν φοιτητής στην Αθήνα, στα τέλη της δεκαετίας του 1950, ο Πουλαντζάς διατήρησε σταθερή τη σχέση του με το κομμουνιστικό κίνημα και στη Γερμανία, όπου συνέχισε τις σπουδές του, και στη Γαλλία, όπου αναδείχτηκε πανεπιστημιακός καθηγητής. Μέλος του ενιαίου ΚΚΕ ως το 1968, εντάχθηκε κατόπιν στο ΚΚΕ εσωτερικού, τοποθετημένος σαφώς στην αριστερή του πτέρυγα.

Επανεξετάζοντας τις πρώιμες αναφορές του στους θεωρητικούς του λεγόμενου «ανθρωπιστικού» ή «υποκειμενιστικού» μαρξισμού (κυρίως τους Λούκατς, Σαρτρ και Γκολντμάν), προσέγγισε το έργο του Γκράμσι και τις αναλύσεις του Αλτουσέρ, επικεντρώνοντας στο ζήτημα του κράτους, έχοντας διαπιστώσει την απουσία μιας σχετικής μαρξιστικής θεωρίας επιστημονικά επαρκούς. Με το έργο του «Πολιτική εξουσία και κοινωνικές τάξεις», που εκδόθηκε το 1968, πραγματοποιεί μια σημαντική τομή, προτείνοντας την υπέρβαση της παραδοσιακής αντίληψης περί «εργαλείου» που χρησιμοποιείται κατά βούληση και συνειδητά από την άρχουσα τάξη. Κατά τον Πουλαντζά, το κράτος, χωρίς να παύει να συνιστά πεδίο άσκησης της πολιτικής εξουσίας της κυρίαρχης τάξης, αποτελεί ταυτόχρονα την «υλική συμπύκνωση ενός συσχετισμού δυνάμεων ανάμεσα σε τάξεις και μερίδες τάξεων».

Στη βάση της αντίληψής του βρίσκεται η έννοια της σχετικής αυτονομίας των τριών στοιχείων της κοινωνικής δομής: του οικονομικού, του πολιτικού και του ιδεολογικού. Καθώς το οικονομικό στοιχείο δεν είναι καθοριστικό παρά μόνο σε «τελευταία ανάλυση», όπως έγραφε ο Ένγκελς και τεκμηρίωσε ο Αλτουσέρ, το κράτος δεν εξυπηρετεί παρά τα στρατηγικά συμφέροντα του κεφαλαίου, ενώ διαπερνάται και το ίδιο από αντιφάσεις, που αντανακλούν και τις πιέσεις που δέχεται από το εργατικό και λαϊκό κίνημα.

Η συγκρότηση μιας μαρξιστικής θεωρίας για το κράτος που υπερβαίνει την «εργαλειακή» αντίληψη, αποτέλεσε και τη βάση για μια μαρξιστική θεωρία για τον φασισμό, κυρίως με το έργο «Φασισμός και δικτατορία». Για τον Πουλαντζά, η μελέτη του φασιστικού φαινομένου υποχρεώνει στην αναγνώριση της σχέσης του με τον ιμπεριαλισμό, ενώ ταυτόχρονα επισημαίνονται οι διαφορές του φασισμού με τις άλλες μορφές των καθεστώτων έκτακτης ανάγκης. Ως κύρια και πολιτικά άκρως σημαντική διαφορά αναφέρεται η συγκρότηση μαζικού λαϊκού «αντεπαναστατικού κινήματος», μέσα από την κινητοποίηση μικροαστικών μαζών που συμμαχούν -ηγεμονευόμενες- με την αστική τάξη ενάντια στην εργατική.

Ιδιαίτερη υπήρξε η συνεισφορά του Πουλαντζά και στην ανάπτυξη της μαρξιστικής θεωρίας για τις κοινωνικές τάξεις. Εμμένοντας στη θέση του Αλτουσέρ για την αδυναμία αντιμετώπισης των τάξεων σαν παρεπόμενων των εξελίξεων στο οικονομικό επίπεδο (όπως προκύπτει από τη διάκριση μεταξύ τάξης καθαυτής και τάξης για τον εαυτό της), ο Πουλαντζάς υποστήριξε (κυρίως στο «Οι κοινωνικές τάξεις στον σύγχρονο καπιταλισμό») ότι η συγκρότηση των τάξεων και η ταξική πάλη αποτελούν μια και μόνη ταυτόχρονη διαδικασία. Όπως γράφει συγκεκριμένα «ο μαρξισμός θεωρεί τις κοινωνικές τάξεις σαν τα κοινωνικά σύνολα στα οποία αναπτύσσονται (ταξικές) αντιφάσεις και (ταξικοί) αγώνες μέσα σε μια και ενιαία κίνηση: Οι κοινωνικές τάξεις δεν υπάρχουν πρώτα ως τάξεις για να μπουν ύστερα στην ταξική πάλη, πράγμα που θα άφηνε να υποθέσουμε ότι υπάρχουν τάχα τάξεις χωρίς πάλη των τάξεων. Οι κοινωνικές τάξεις συμπίπτουν με τις μορφές ταξικής πρακτικής, δηλαδή με την πάλη των τάξεων και βρίσκουν τη θέση τους μόνο μέσα στην αντίθεσή τους».

Όπως είναι φανερό, ο Πουλαντζάς επιχειρεί με όλο του το έργο να παραμείνει στο έδαφος ενός μαρξισμού επιστημονικού, που έχει ως βάση του τη θέση του Μαρξ ότι η κινητήρια δύναμη της ιστορίας είναι η πάλη των τάξεων. Απορρίπτει, έτσι, τις οικονομιστικές απόψεις περί προτεραιότητας της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων στην ιστορική διαδικασία, καθώς και αυτή η ανάπτυξη υπόκειται στους όρους που διαμορφώνει ο συσχετισμός ταξικών δυνάμεων σε κάθε ιστορική στιγμή.

Αντικρούονας τις κυρίαρχες στα Κ.Κ. της εποχής του θέσεις που ενέτασσαν στην εργατική τάξη το σύνολο των μισθωτών εργαζομένων, ο Πουλαντζάς υποστήριξε ότι κριτήριο για την ένταξη αυτή αποτελεί η άμεση συμμετοχή στην παραγωγή υπεραξίας. Απέκλειε, έτσι, μια σειρά κλάδων εργαζομένων, κυρίως όσους δεν εργάζονται χειρωνακτικά, εντάσσοντάς τους στη «νέα μικροαστική τάξη». Όσο κι αν η θέση του αυτή επικρίνεται ως εξαιρετικά περιοριστική της έννοιας της εργατικής τάξης, εντούτοις, η διατύπωσή της συνέβαλε στο προχώρημα της σχετικής συζήτησης μεταξύ των μαρξιστών.

Σοβαρές επικρίσεις δέχτηκαν από διάφορες πλευρές και οι απόψεις που διατύπωσε στο τελευταίο του βιβλίο «Το κράτος, η εξουσία, ο σοσιαλισμός». Η προσέγγιση των θέσεων του ευρωκομμουνισμού, με τη σαφή απομάκρυνση από τη θεωρία της δυαδικής εξουσίας και της δικτατορίας του προλεταριάτου, αντιμετωπίστηκαν σαν απόκλιση από τις μέχρι τότε θεωρητικές του τοποθετήσεις.

Παρόλ” αυτά, και σ” αυτό του το έργο επέμενε στην προοπτική του σοσιαλιστικού μετασχηματισμού, στη ρήξη με τον καπιταλισμό, μέσα από έναν δημοκρατικό δρόμο που δεν είναι δημοκρατικός γιατί προσαρμόζεται στις κοινοβουλευτικές διαδικασίες, αλλά γιατί είναι δρόμος μαζών και μαζικών κινημάτων. Η σοσιαλιστική προοπτική, μέσα από έναν τέτοιο δρόμο κοινωνικού μετασχηματισμού δεν γίνεται νοητή ει μή μόνο με την κατοχύρωση και περαιτέρω διεύρυνση των δημοκρατικών κατακτήσεων σε μια κατεύθυνση αμεσοδημοκρατική, που ήδη θα πρέπει να αποτελεί επιδίωξη και των ίδιων των μαζικών κινημάτων. Αυτή την έννοια είχε και η περίφημη φράση του «ο σοσιαλισμός ή θα είναι δημοκρατικός ή δεν θα υπάρξει».

Βαθύ κόκκινο