............................................................................................................Social & Political Scinces
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
.......................«Πολιτεία που δεν έχει σαν βάση της την παιδεία, είναι οικοδομή πάνω στην άμμο».

Αδαμάντιος Κοραής (1748 – 1833)

γιατρός και φιλόλογος, από τους πρωτεργάτες του νεοελληνικού διαφωτισμού.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

..."Σκέφτομαι πως αυτά τα τρία συστατικά πρέπει νά 'χει η ζωή: το μεγάλο, το ωραίο και το συγκλονιστικό. Το μεγάλο είναι να βρίσκεσαι μέσα στην πάλη για μια καλύτερη ζωή. Όποιος δεν το κάνει αυτό, σέρνεται πίσω απ' τη ζωή. Το ωραίο είναι κάθε τι που στολίζει τη ζωή. Η μουσική, τα λουλούδια, η ποίηση. Το συγκλονιστικό είναι η αγάπη... Νίκος Μπελογιάννης

ΥΦΟΣ

ΥΦΟΣ
............................................................. ΥΦΟΣ Γράμματα, τέχνες, βιβλίο, πολιτισμός

Κυριακή 4 Ιανουαρίου 2015

Νίκος Πουλαντζάς ένας κορυφαίος μαρξιστής διανοητής

   Για τον Νίκο Πουλαντζά   

    Κοινωνική Θεωρία

του Σίμου Ανδρονίδη

«Κι ένα βουνό Είναι ένα ποίημα που σου γυρεύει να τ’ ακούσεις». 
(Νικηφόρος Βρεττάκος, ‘Πλούτος’, 2008).

Ο Νίκος Πουλαντζάς θεωρείται ο κορυφαίος μαρξιστής διανοητής του 20ου αιώνα. Εμπλούτισε την μαρξιστική κοσμοθεωρία, προσφέροντας μας τα μεθοδολογικά και επιστημονικά εργαλεία ανάλυσης του κοινωνικού και πολιτικού γίγνεσθαι. Μετατόπισε την μαρξιστική θεωρία προς το πεδίο του κράτους, «εντοπίζοντας» το άμεσο «κρατικό αποτύπωμα»: το κράτος αποτελεί την υλική «όψη», την υλική αποτύπωση του συσχετισμού δύναμης μεταξύ του άρχοντος αστικού συγκροτήματος εξουσίας και της λαϊκής-εργατικής τάξης. Κι είναι εξαιρετικά «κρυστάλλινες» και διαυγείς οι αναλύσεις για τον κρίσιμο και «κρισιακό» ρόλο του κράτους, το οποίο «εδαφικοποιεί» και «πολιτικοποιεί» άμεσα την οικονομική κυριαρχία της αστικής τάξης.
«Έτσι, η σχετική αυτονομία του καπιταλιστικού Κράτους απορρέει απ’ την κυρίως πολιτική λειτουργία του απέναντι στις διάφορες τάξεις ενός σχηματισμού που κυριαρχείται απ’ τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής, και πιο συγκεκριμένα: α) Απ’ το ρόλο του σαν παράγοντα πολιτικής οργάνωσης των κυρίαρχων τάξεων, που συνήθως εξ αιτίας της απομόνωσης των κοινωνικο-οικονομικών σχέσεων, της διαίρεσης σε μερίδες της αστικής τάξης, κ.λ π., είναι ανίκανες να ανυψωθούν με τα δικά τους μέσα στο ηγεμονικό επίπεδο απέναντι στις κυριαρχούμενες τάξεις. Ακριβώς μ’ αυτό το νόημα πρέπει να κατανοήσουμε τις συχνές εκφράσεις των Μαρξ, Ένγκελς και Λένιν για το Κράτος σαν «οργάνωση της κυρίαρχης τάξης», ή σαν οργάνωση ταξικής κυριαρχίας».
β) Απ’ το ρόλο του σαν παράγοντα πολιτικής αποδιοργάνωσης, δηλαδή εμπόδιου στην οργάνωση σε «αυτόνομο» πολιτικό κόμμα της εργατικής τάξης. Η πολιτική οργάνωση της εργατικής τάξης, η πολιτική της πάλη, είναι ένας παράγοντας που καθιστά αναγκαία, αλλά ταυτόχρονα εμποδίζει, την ηγεμονική οργάνωση των κυρίαρχων τάξεων. Στην περίπτωση αυτή, το Κράτος οργανώνει πολιτικά αυτές τις τελευταίες, προσπαθώντας παράλληλα να αποδιοργανώσει πολιτικά την εργατική τάξη. Το σταθερό αποτέλεσμα απομόνωσης, εκδηλωμένο απ’ την οικονομική πάλη της εργατικής τάξης καθιστά αναγκαία την πολιτική οργάνωση αυτής της τάξης σε αυτόνομο κόμμα που πραγματοποιεί την ενότητα της».[1]
Το κράτος λοιπόν, εγγράφει τα χαρακτηριστικά μίας «διφυούς» λειτουργίας: 1. Οργανώνει πολιτικά και ιδεολογικά την «υλικότητα» της αστικής τάξης, συγκροτώντας την σε ενιαίο πολιτικό «όλον» και διαμορφώνοντας το νομικό πλαίσιο για την «εδαφικοποίηση» της κυριαρχίας της. 2. Την ίδια στιγμή, δύναται να αποδιοργανώσει την πολιτική πάλη της εργατικής τάξης, παρεμβαίνοντας στους χώρους αναπαραγωγής της «μη κυριαρχίας» της εργατικής τάξης και χρησιμοποιώντας τους ιδεολογικούς του μηχανισμούς με στόχο τον «ποιοτικό υποπροσδιορισμό» του ρόλου και της παρέμβασης της εργατικής τάξης.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο Νίκος Πουλαντζάς προχώρησε ένα βήμα τις θεωρητικές επεξεργασίες των κλασικών του μαρξισμού. Το κράτος, ακριβώς για να οργανώσει καλύτερα την δεδομένη και προσίδια «υλικότητα» του αστικού μπλοκ εξουσίας, τείνει να παρουσιάζεται και να προτάσσει το κρίσιμο συγκείμενο της «αυτονομίας». Έτσι, ενσωματώνοντας τα χαρακτηριστικά της έννομης τάξης, της κανονιστικής συγκρότησης, ρύθμισης και οργάνωσης της πολιτείας (Σύνταγμα), το κράτος παρουσιάζεται ως το άμεσο «σχεσιακό» αποτέλεσμα ενός κοινωνικού «συμβολαίου».
Με αυτόν τον τρόπο, δύναται να εμπεδώσει και να εμβαθύνει τις «υλικές γωνίες» κυριαρχίας του αστικού συγκροτήματος εξουσίας, διασφαλίζοντας και τα μακροπρόθεσμα συμφέροντα του. Σε αυτή την περίπτωση, και μέσω του φορτισμένου συγκείμενου της «αυτονομίας», το κράτος ως κοινωνική «χάρτα» παραχωρεί δικαιώματα στις υποτελείς τάξεις. Εδώ βέβαια, πρέπει να συνυπολογίσουμε τον παράγοντα της ταξικής πάλης και της ταξικής-κοινωνικής «πίεσης» η οποία μεταβάλλει το όλο πεδίο ρύθμισης των κοινωνικών-ταξικών σχέσεων. Ο Νίκος Πουλαντζάς απέδειξε και κατέδειξε θαυμάσια ότι το κράτος επιτελεί τα καθήκοντα του «ύστατου» πολιτικού «καταφυγίου» της κυρίαρχης τάξης, ήτοι επιτελεί τα καθήκοντα του ύστατου πολιτικού της «κόμματος», όταν οι συνθήκες το επιβάλλουν.
Σε κρίσιμες και «κρισιακές» στιγμές, όταν τα κυρίαρχα πολιτικά κόμματα αδυνατούν να ενσωματώσουν, αρθρώσουν και να συναρθρώσουν το όλον των ταξικών συμφερόντων, της ισχύος και της «πίεσης» του συγκροτήματος εξουσίας, το κράτος διαρθρώνεται σε πολιτικό «όλον» που περικλείει και ενσωματώνει μία δεδομένη ταξικότητα και «υλικότητα». Στην Ελλάδα της βαθιάς οικονομικής-κεφαλαιοκρατικής κρίσης, υπήρξαν στιγμές διάρρηξης της ταξικής (αστικής) ενότητας στο εσωτερικό των κυρίαρχων κομμάτων.
Το 2011, χρονιά όξυνσης των διαδηλώσεων κατά των πολιτικών δημοσιονομικής λιτότητας, συντελέστηκε η προσίδια πολιτική «λειτουργία» του κράτους. Λίγους μήνες μετά τις διαδηλώσεις των ‘Αγανακτισμένων’ στην Πλατεία Συντάγματος και λίγες ημέρες μετά τις διαδηλώσεις και τις αποδοκιμασίες κατά την διάρκεια της παρέλασης της 28ης Οκτωβρίου, η τότε κυβέρνηση Παπανδρέου, λόγω της λαϊκής πίεσης και της αδυναμίας της να αρθρώσει την πολιτική του δημοψηφίσματος σε «ενοποιητικό» όλον στο εσωτερικό του κόμματος ΠΑΣΟΚ, αποφάσισε να παραιτηθεί.
Οι διεργασίες που ακολούθησαν κατέληξαν στη συγκρότηση της κυβέρνησης «εθνικής» ενότητας, με πρωθυπουργό τον Λουκά Παπαδήμο. Κι ήταν ο σχηματισμός της κυβέρνησης «εθνικής» ενότητας που αποκρυστάλλωσε τον τύπο του «κρατικού-πολιτικού» κόμματος. Η μη δυνατότητα άρθρωσης της αστικής ηγεμονίας στο εσωτερικό των τότε κυρίαρχων πολιτικών κομμάτων (κυρίως του ΠΑΣΟΚ), οδήγησε στην «ενοποιητική» συνάρθρωση κοινωνικών συμφερόντων στο εσωτερικό τριών κομμάτων (ΠΑΣΟΚ, Ν.Δ & ΛΑΟΣ), υπό την αιγίδα του κράτους.
Το κράτος διαμεσολάβησε συγκεκριμένα και φορτισμένα κοινωνικά-ταξικά συμφέροντα, ρύθμισε το όλον της κυρίαρχης τάξης, «αποσυμπίεσε» την κοινωνική-εργατική διαπάλη, και εκείνες τις κρίσιμες ημέρες των κομματικών διεργασιών, οργάνωσε και «ανύψωσε» το κοινωνικό «φορτίο» του άρχοντος αστικού συγκροτήματος εξουσίας. Η πολιτική αδυναμία του τότε κυρίαρχου ΠΑΣΟΚ, συνέβαλλε σε μία ριζική και δομική μετατόπιση της αστικής εκφοράς προς την πλευρά του κράτους. Το κράτος-«πηδαλιούχος» της κοινωνικής «ολότητας» ανέλαβε την εκ νέου δόμηση των αστικών κοινωνικών συμφερόντων, μετατοπίζοντας και «κατανέμοντας» ισομερώς την εκπροσώπηση των αστικών κοινωνικών συμφερόντων.[2]
Οι αναλύσεις του Νίκου Πουλαντζά είναι εξαιρετικής σημασίας για την κατανόηση και την ερμηνεία του κοινωνικού «είναι». Ο Νίκος Πουλαντζάς ανέλυσε τους προσίδιους μετασχηματισμούς της κρατικής δομής, εστιάζοντας στην ανάδυση της μορφής ενός περιώνυμου «αυταρχικού κρατισμού». Η έννοια και η πράξη του «αυταρχικού κρατισμού» συμπυκνώνει μία μορφή μετασχηματισμού του κράτους προς την κατεύθυνση συγκρότησης μίας κρατικής «υπερδομής». Σε αυτό το πλαίσιο, το κράτος «απορροφά» τα φιλελεύθερα χαρακτηριστικά του, προτάσσοντας κύρια και καίρια την συνάρθρωση μεταξύ εκτελεστικής εξουσίας και δραστηριοποίησης των κατασταλτικών μηχανισμών του.
Σε συνθήκες κρίσης, η δραστηριοποίηση των κατασταλτικών μηχανισμών αποδεικνύει το εύρος της επιδίωξης «αποικιοποίησης» του πεδίου του κοινωνικού, από πλευράς κράτους. Ο «αυταρχικός κρατισμός» συνίσταται σε μία περισσότερο τυπική και όχι ουσιαστική λειτουργία των θεσμών, την στιγμή που οι καταπιεστικοί μηχανισμοί του κράτους αρθρώνουν το εύρος και το πλαίσιο της λειτουργίας του. Αν οι θεσμοί «τυπικοποιούνται» τότε οι καταπιεστικοί μηχανισμοί «ουσιαστικοποιούνται», αναδιαμορφώνοντας και επαναχαράσσοντας τα όρια της κρατικής-ταξικής κυριαρχίας. Ο Νίκος Πουλαντζάς έγραψε για τους «θεσμούς οργανωμένης φυσικής καταπίεσης». «Αυτή η καταπίεση, κοινωνικά οργανωμένη, αποτελεί ένα απ’ τα χαρακτηριστικά κάθε σχέσης της εξουσίας».[3]
Η παραπάνω επισήμανση του Νίκου Πουλαντζά αποκτά εξαιρετικά κρίσιμη σημασία. Η σημερινή ενεργοποίηση των καταπιεστικών μηχανισμών του κράτους «αποτελεί ένα απ’ τα χαρακτηριστικά κάθε σχέσης της εξουσίας». Σε αυτή την περίπτωση, συντελείται, στο πεδίο του κοινωνικού, η «αυταρχικοποίηση» της κρατικής μορφής, με τους κατασταλτικούς μηχανισμούς να αποτελούν εκείνο το «κρίσιμο» σχεσιακό «αποτύπωμα» της αυταρχικής ανασημασιοδότησης του κοινωνικού «χώρου». Με άλλα λόγια διατυπωμένο, οι καταπιεστικοί μηχανισμοί, ως σχέση εξουσίας, αντανακλούν την ισχύ και την δύναμη της κρατικής ρύθμισης και επιβολής. Είναι εξόχως χαρακτηριστική και αποκαλυπτική συνάμα η δραστηριοποίηση τους την ημέρα της επετείου του Πολυτεχνείου.
Ο Νίκος Πουλαντζάς έχοντας ενσωματώσει οργανικά το μαρξιστικό-επιστημονικό «όλον» μας προσέφερε «λαμπρές» αναλύσεις του φασιστικού φαινομένου. Το έργο του ‘Φασισμός και Δικτατορία. Η Τρίτη Διεθνής αντιμέτωπη στον Φασισμό’ αποτελεί και είναι ένα ολόκληρο θεωρητικό, μεθοδολογικό και αναλυτικό «παλίμψηστο» μέσω του οποίου δύναται να αποκωδικοποιηθεί το φασιστικό φαινόμενο. Ανέλυσε το εύρος της φασιστικής παρέμβασης, τις σχέσεις εκπροσώπησης και άρθρωσης κοινωνικών συμφερόντων που συγκρότησαν το φασιστικό κόμμα της Ιταλίας και το εθνικοσοσιαλιστικό (ναζιστικό) κόμμα της Γερμανίας, εστίασε στο πεδίο της κίνησης των κοινωνικών τάξεων, μίλησε για το φασιστικό κράτος ως «κράτος εκτάκτου ανάγκης», ενώ, την ίδια στιγμή, στηλίτευσε τις θεωρητικές αδυναμίες της Τρίτης Διεθνούς.
«Εκείνο που εξειδικεύει μάλιστα τον φασισμό είναι ότι, λόγω της ιδιαίτερης κρίσης στην οποία αντιστοιχεί, εξουδετερώνει πρώτα τις διχογνωμίες που υπάρχουν εξαιτίας του στον κρατικό μηχανισμό καταστολής, και φτάνει έτσι «συνταγματικά» στην εξουσία. Η εξουδετέρωση οφείλεται βασικά στο γεγονός ότι, τη στιγμή που αρχίζει η διαδικασία εκφασισμού, οι λαϊκές μάζες έχουν ήδη υποστεί διαδοχικές ήττες, και τη στιγμή της ανόδου του στην εξουσία, ο φασισμός έχει ήδη εξασφαλίσει την υποστήριξη ή την ουδετερότητα του συνόλου του άρχοντος συγκροτήματος».[4]
Στην ανάλυση του Νίκου Πουλαντζά ο φασισμός νοείται ως «ολικό» φαινόμενο που απέχει από την απλή και άμεση κατηγοριοποίηση και οργανική του σύμφυση με το άρχον συγκρότημα εξουσίας. Πάντα, οφείλουμε να εστιάζουμε στην διαδικασία «εκπλάτυνσης» του φασισμού. Η κοινωνική, πολιτική και εκλογική παγίωση του νεοναζιστικού μορφώματος της Χρυσής Αυγής επιβάλλει την χρησιμοποίηση του θεωρητικού-επιστημονικού «οπλοστασίου» του Νίκου Πουλαντζά.
«Η φιλεργατική πλευρά της φασιστικής ιδεολογίας (που πρόσεξε άλλωστε και η Διεθνής) είναι ολοφάνερη. Επιβιώνει κι όταν ο φασισμός βρίσκεται στην εξουσία, αλλά παρακμάζει κατά την περίοδο της σταθεροποίησης του. Τότε προωθείται η αμιγής «μικροαστική» πλευρά, με τη μορφή τηςσυντεχνιακής ιδεολογίας. Κι εδώ τα πράγματα είναι πιο περίπλοκα απ’ ότι φαίνονται. Η συντεχνιακή ιδεολογία του κατεστημένου φασισμού παρουσιάζει πολλές πλευρές: α) μια πλευρά, προωθούμενη από τον φασισμό στην ύπαιθρο, που συντίθεται από αυθεντικά κατάλοιπα της φεουδαρχικής ιδεολογίας, από τη μυστικοποιημένη προβολή κάποιας «κοινότητας» προσωπικών δεσμών. Η λειτουργία της πλευράς αυτής συνίσταται στην απόκρυψη της εκμετάλλευσης και της ταξικής καταπίεσης».[5]
Κι εδώ εντοπίζεται το κρίσιμο σημείο. Η Χρυσή Αυγή, προβάλλοντας το πρόταγμα και το σημαίνον μίας «υγιούς ελληνικότητας» απαλλαγμένης από όλα τα «μιαρά στοιχεία», απεντάσσει και αποκρύπτει την έννοια και την ουσία της ταξικής εκμετάλλευσης, στρεφόμενη προς την κατεύθυνση δόμησης ενός «εθνικού» καπιταλισμού. Το σπουδαίο έργο του Νίκου Πουλαντζά είναι πάντα ενεργό και επίκαιρο. Αντί επιλόγου, ας κλείσουμε το παρόν κείμενο με τα λόγια του Νίκου Πουλαντζά για τον τρεηντ-γιουνιονιστικό κίνδυνο που απειλούσε την αγγλική εργατική τάξη. Αυτή η απειλή ενυπάρχει και σήμερα. «Για το αγγλικό εργατικό κίνημα, πρόκειται για τον τρεηντ-γιουνιονιστικό κίνδυνο, που έχει ήδη εκδηλωθεί στις συντεχνιακές αντιλήψεις των Χαρτιστών και Ρ. Όουεν. Συνίσταται στο να δίνει την πρωτοκαθεδρία του ταξικού αγώνα στο οικονομικό επίπεδο, στη συνδικαλιστική πάλη, και να παραμελεί την πολιτική πάλη για την κατάληψη της κρατικής εξουσίας».[6]

________________
Σημειώσεις:

[1] Βλ.σχετικά, Πουλαντζάς Νίκος, ‘Πολιτική Εξουσία και Κοινωνικές Τάξεις’, Μετάφραση: Χατζηπροδρομίδης Λ., Εκδόσεις Θεμέλιο, Αθήνα, 1982, σελ. 154-155. Ο Νίκος Πουλαντζάς εντοπίζει και έναν τρίτο παράγοντας νοηματοδότησης του ρόλου του κράτους. Το κράτος, λειτουργώντας ως «υλικό σημείο αναφοράς», τείνει να ενσωματώνει τα λειτουργικά-κοινωνικά συμφέροντα της μικροαστικής τάξης, υπερπροσδιορίζοντας πολιτικά και ιδεολογικά αυτή την ενδιάμεση τάξη. Ο Νίκος Πουλαντζάς χρησιμοποιεί τον όρο τάξεις-στηρίγματα. Οι τάξεις-στηρίγματα συμβάλλουν στην προσίδια σταθεροποίηση του κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής, καθότι τείνουν να εγκολπώνονται τα θεμελιώδη χαρακτηριστικά του. Προχωρώντας ένα βήμα παραπέρα, θα λέγαμε ότι αποτελούν τάξεις-δίκτυα, οι οποίες υιοθετούν και «δικτυώνουν» τον κεφαλαιοκρατικό τρόπο παραγωγής, επιτελώντας καθήκοντα κοινωνικού και ιδεολογικού «σταθεροποιητή». Και ο ρόλος αυτών των τάξεων είναι ιδιαίτερα σύνθετος διότι ενώ «εγγίζουν» το πλαίσιο παρέμβασης της εργατικής τάξης, την ίδια στιγμή, που προσιδιάζουν στον κεφαλαιοκρατικό τύπο.
[2] Χαρακτηριστική υπήρξε η περίπτωση του Βελγίου. Μετά την πραγματοποίηση των βουλευτικών εκλογών το 2010, οι διαβουλεύσεις που έγιναν δεν οδήγησαν στο σχηματισμό βιώσιμης-συμμαχικής κυβέρνησης. Σχεδόν δύο χρόνια, η χώρα «έπεσε» στον ύφαλο της «ακυβερνησίας», για να χρησιμοποιήσουμε έναν διαδεδομένο δημοσιογραφικό όρο. Όμως, πέρα και πάνω από τις δημοσιογραφικές απλουστεύσεις, οι πολιτικοί όροι αντιστρέφονται. Τα σχεδόν δύο χρόνια «ακυβερνησίας» ισοδυναμούσαν με την συγκεκριμενοποίηση και την «εξειδίκευση» του ρόλου του κράτους. Το κράτος, επιτέλεσε καθήκοντα «ύψιστου» πολιτικού κόμματος, οργανώνοντας το πλαίσιο της εκπροσώπησης και της συνάρθρωσης συμφερόντων. Σε αυτό το πλαίσιο, το κράτος, αφενός μεν ρύθμισε το πεδίο οργάνωσης της κοινωνικής «ολότητας», αφετέρου δε ρύθμισε και συνάρθρωσε τα συμφέροντα του αστικού συγκροτήματος εξουσίας, με τέτοιον τρόπο που η περίφημη «ακυβερνησία» να είναι τελικά μία μορφή κρατικής οργάνωσης και «συνέχειας» δίκην πολιτικού-κυβερνητικού κόμματος.
[3] Βλ.σχετικά, Πουλαντζάς Νίκος, ‘Πολιτική Εξουσία και Κοινωνικές Τάξεις…ό.π, σελ. 65.
[4] Βλ.σχετικά, Πουλαντζάς Νίκος, ‘Φασισμός και Δικτατορία. Η Τρίτη Διεθνής αντιμέτωπη στον Φασισμό’, Μετάφραση: Αγριαντώνη Χριστίνα, Εκδόσεις Θεμέλιο, Αθήνα, 2006, σελ.372-373.
[5] Βλ.σχετικά, Πουλαντζάς Νίκος, ‘Φασισμός και Δικτατορία…ό.π, σελ. 188.
[6] Βλ.σχετικά, Πουλαντζάς Νίκος, ‘Πολιτική Εξουσία και Κοινωνικές Τάξεις’, τόμος α’, γ’ έκδοση, Μετάφραση: Φιλίνης Κώστας, Εκδόσεις Θεμέλιο, Αθήνα, 1982, σελ. 257.

___________________
Πηγή: socialpolicy.gr

Ζαν-Φρανσουά Λυοτάρ: Η καταστατική θέση της επιστημονικής γνώσης

σε-ποιά-κοινά-ζητήματα-δίνει-απαντήσεις-η-κοινωνική-θεωρία   Κοινωνική  Θεωρία    




Αυτές οι προφάνειες είναι απατηλές. Πρώτα-πρώτα η επιστημονική γνώση δεν καλύπτει όλη τη γνώση, ανέκαθεν ήταν υπεράριθμη, ανταγωνιστική, βρισκόταν σε σύγκρουση με μιάν διαφορετικού είδους γνώση, την οποία, για να απλοποιήσουμε τα πράγματα, θα αποκαλέσουμε αφηγηματική {…}.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η τελευταία μπορεί να υπερισχύσει απέναντι στην πρώτη, αλλά το μοντέλο της συνδέεται με τις ιδέες της εσωτερικής ισορροπίας και της συντροφικότητας, σε σύγκριση με τις οποίες η σύγχρονη επιστημονική γνώση ωχριά, προπάντων αν πρέπει να υποστεί σε σχέση με τον «γνώστη» μιάν εξωτερίκευση και σε σχέση με τους χρήστες της μιαν αλλοτρίωση πιο ισχυρή από τις προηγούμενες.
Η συνακόλουθη αποθάρρυνση των ερευνητών και των καθηγητών είναι τόσο μεγάλη, ώστε ξέσπασε, όπως όλοι γνωρίζουμε, σε όσους προορίζονταν να ασκήσουν αυτά τα επαγγέλματα, στους φοιτητές, κατά τη δεκαετία του ’60, σε όλες τις ανεπτυγμένες κοινωνίες, και μπόρεσε να μειώσει αισθητά στην διάρκεια αυτής της περιόδου την απόδοση των εργαστηρίων και των πανεπιστημίων που δεν είχαν καταφέρει να γλυτώσουν από τη μόλυνσή της. Δεν μπαίνει ούτε έμπαινε ζήτημα να περιμένει κανείς να προέλθει από δω μια επανάσταση, είτε την ελπίζει είτε την φοβάται όπως συμβαίνει συχνά – η πορεία του μεταβιομηχανικού πολιτισμού δεν θα μεταβληθεί από τη μία μέρα στην άλλη.
Αλλά δεν είναι δυνατό να μη λάβουμε υπόψη μας αυτόν τον μείζονα παράγοντα, την αμφιβολία των ειδημόνων, όταν πρόκειται να εκτιμήσουμε την παρούσα και μελλοντική καταστατική θέση της επιστημονικής γνώσης. {…}

__________
Πηγή: Ζαν-Φρανσουά Λυοτάρ: Η Μεταμοντέρνα Κατάσταση, Μετάφραση Κωστής Παπαγιώργης, Εκδόσεις Γνώση, 2008, σελ. 39-40

Παρασκευή 26 Δεκεμβρίου 2014

Κορνήλιος Καστοριάδης: Οι διανοούμενοι και η ιστορία



Το παρακάτω κείμενο βρίσκεται στο βιβλίο “Ο θρυμματισμένος κόσμος” που κυκλοφόρησε το 1999 από τις εκδόσεις Ύψιλον
‘Ιστορία. Μ’ αυτή τη λέξη δεν εννοώ μόνο την ιστορία πού έχει γίνει, αλλά και την ιστορία πού γίνεται, όπως και την ιστορία πού απομένει να γίνει.
Αυτή ή ιστορία είναι, ουσιαστικά, δημιουργία —δημιουργία και καταστροφή. Δημιουργία σημαίνει κάτι το εντελώς άλλο από την αντικειμενική απροσδιοριστία ή την υποκειμενική αδυναμία πρό­βλεψης των γεγονότων και της εξέλιξης της ιστορίας. Θα ήταν γε­λοίο αν λέγαμε ότι ή εμφάνιση της τραγωδίας ήταν απρόβλεπτη, και ανόητο αν βλέπαμε τα Κατά Ματθαίον Πάθη ως μια συνέπεια της απροσδιοριστίας της ιστορίας. Ή ιστορία είναι ό χώρος όπου το ανθρώπινο όν δημιουργεί οντολογικές μορφές — οι δε ιστορία και κοινωνία είναι οι πρώτες από αυτές τις μορφές. Δημιουργία δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην (και ούτε συνήθως) «καλή» δημιουργία ή δημιουργία «θετικών αξιών». Το Άουσβιτς και το Γκουλάγκ εί­ναι δημιουργίες, το ίδιο όπως και ο Παρθενώνας ή τα Principia Mathematica. ‘Ωστόσο, μεταξύ των δημιουργιών της ιστορίας μας, της ελληνοδυτικής ιστορίας, υπάρχει μία πού εμείς την αποτιμούμε θετικά και την υιοθετούμε. Είναι η θέση σε αμφισβήτηση, η κριτι­κή, ή απαίτηση τού λόγον διδόναι,προϋπόθεση συγχρόνως και της φιλοσοφίας και της πολιτικής. Πρόκειται για μια θεμελιώδη αν­θρώπινη τοποθέτηση — ουδόλως καθολική στην αφετηρία της — , ή όποια προϋποθέτει ότι δεν υπάρχει καμιά εξωανθρώπινη δικαιοδοσία, υπεύθυνη εν τελευταία αναλύσει για ό,τι συμβαίνει στην ιστορία, ότι δεν υπάρχει αληθινή αιτία της ιστορίας ή (μη ανθρώπινος) δημιουργός της ιστορίας- με άλλα λόγια, ότι ή ιστορία δεν έγινε από τον Θεό, από τη φύση ή από οποιουσδήποτε «νόμους». ’Ακριβώς γιατί δεν πίστευαν σε τέτοιους εξωιστορικούς καθορι­σμούς (πέραν του εσχάτου ορίου της Ανάγκης), κατόρθωσαν οι Έλληνες να δημιουργήσουν τη δημοκρατία και τη φιλοσοφία.
Επανυιοθετούμε, επαναβεβαιώνουμε, θέλουμε να επεκτείνουμε αυτήν τη δημιουργία. Βρισκόμαστε, και θέλουμε να βρισκόμαστε, μέσα σε μια παράδοση ριζικής κριτικής, γεγονός πού συνεπάγεται ότι βρισκόμαστε σε μια παράδοση ευθύνης (δεν μπορούμε να επιρρίψουμε το σφάλμα στον παντοδύναμο Θεό κλπ.) και σε μια παρά­δοση αυτοπεριορισμού (δεν μπορούμε να επικαλεστούμε καμία εξωϊστορική νόρμα ως γνώμονα του πράττει μας, το όποιο ωστόσο δεν μπορεί να στερείται γνώμονος). Κατά συνέπεια, έναντι αυτού πού υπάρχει ήδη, έναντι αυτού πού θα μπορεί ή θα πρέπει να γίνει, όπως και έναντι αυτού πού υπήρξε, τοποθετούμαστε ως δρώντες κριτικά. Μπορούμε να συμβάλλουμε έτσι, ώστε αυτό πού είναι να υπάρξει αλλιώς. Δεν μπορούμε να αλλάξουμε αυτό πού υπήρξε, μπορούμε όμως να αλλάξουμε το βλέμμα επί τού υπάρξαντος —βλέμμα πού αποτελεί ουσιώδες συστατικό των παρουσών στάσεων (έστω και αν τις περισσότερες φορές αυτό συμβαίνει μη συνειδητά). Εν προκειμένω, δεν απονέμουμε, σε πρώτη προσέγγιση, κανένα φιλοσοφικό προνόμιο στην παρελθούσα και στην πα­ρούσα ιστορική πραγματικότητα. Παρελθόν και παρόν δεν είναι τίποτε άλλο από μάζες ακατέργαστων γεγονότων (ή εμπειρικών υλικών), εκτός και αν τα έχουμε εκ νέου κριτικά εγγυηθεί. Σε μία δεύτερη προσέγγιση, εφόσον βρισκόμαστε εντεύθεν τού παρελθόν­τος αυτού, και μπόρεσε συνεπώς αυτό να εισέρθει στις προϋποθέ­σεις αυτού πού στοχαζόμαστε και αυτού πού είμαστε, αυτό το πα­ρελθόν προσλαμβάνει ένα είδος υπερβασιακής σπουδαιότητος, γιατί ή γνώση του αλλά και ή κριτική πού του ασκούμε, αποτελεί τμήμα του αυτοστοχασμού μας. Και τούτο, όχι μόνον επειδή καθιστά φανερή τη σχετικότητα τού παρελθόντος μέσω της γνώσης άλ­λων εποχών, αλλά και επειδή αφήνει να διαφανεί ή σχετικότητα της συγκεκριμένης ιστορίας μέσω τού στοχασμού πού αφορά σε άλλες ιστορίες, ιστορίες πού ήσαν πράγματι δυνατές, χωρίς όμως να έχουν πραγματοποιηθεί.
Διανοούμενος. Ουδέποτε συμπάθησα (ούτε αποδέχτηκα για λο­γαριασμό μου) αυτόν τον όρο, και για λόγους αισθητικούς, εξαιτίας της άθλιας και αμυντικής υπεροψίας πού αυτός ο όρος προϋ­ποθέτει, άλλα και για λόγους λογικούς· ποιος δεν είναι διανοούμε­νος; Δίχως να υπεισέλθω σε προβλήματα θεμελιώδους βιοψυχολογίας, αν με τον όρο διανοούμενος εννοούμε εκείνον πού εργάζεται σχεδόν αποκλειστικά με το μυαλό του και σχεδόν καθόλου με τα χέρια του, τότε αφήνουμε απέξω ανθρώπους, τούς όποιους θα θέ­λαμε προφανώς να συμπεριλάβουμε (γλύπτες και άλλες κατηγορίες καλλιτεχνών) και συμπεριλαμβάνουμε ανθρώπους, στους όποιους ασφαλώς δεν αποβλέπαμε (πληροφορικούς, τραπεζίτες, χρηματιστές κλπ.).
Δεν βλέπω γιατί ένας εξαίρετος αιγυπτιολόγος ή ένας μαθηματι­κός, πού αδιαφορούν για οτιδήποτε άλλο έξω από τον επιστημονι­κό τους κλάδο, θα μας ενδιέφεραν ιδιαίτερα. Ξεκινώντας απ’ αυτήν την παρατήρηση, θα πρότεινα να συμπεριλάβουμε, για τούς σκοπούς της παρούσας συζήτησης, όλους εκείνους πού, ανεξάρτητα από το επάγγελμά τους, επιχειρούν να υπερβούν τη σφαίρα της ειδίκευσής τους και ενδιαφέρονται ενεργά για ό,τι συμβαίνει στην κοινωνία. ’Αλλά αυτό είναι, και θα πρέπει να είναι, ό ορισμός τού δημοκρατικού πολίτη, οποιαδήποτε κι αν είναι ή απασχόλησή του. (Ας παρατηρήσουμε εδώ ότι ο ορισμός αυτός είναι το ακριβώς αντίθετο του ορισμού της δικαιοσύνης όπως τον έχει δώσει ο Πλά­των, να ασχολείται δηλαδή κανείς με τις υποθέσεις του και να μην ανακατεύεται με τα πάντα —πράγμα πού δεν πρέπει να μας εκπλήσσει, αφού ένας από τούς στόχους τού Πλάτωνος είναι να δεί­ξει ότι μία δημοκρατική κοινωνία δεν είναι δίκαιη).
Δεν θα προσπαθήσω εδώ να απαντήσω σ’ αυτό το πρόβλημα. Οι παρατηρήσεις μου θα έχουν να κάνουν με εκείνους πού δια του λόγου και της ρητής διατύπωσης γενικών ιδεών, επιχείρησαν ή επιχειρούν να ασκήσουν κάποιαν επιρροή στην εξέλιξη της κοινωνίας τους και στην πορεία της ιστορίας. Ο κατάλογός τους είναι τερά­στιος. Τα ερωτήματα πού θέτουν τα λεγόμενά τους και οι ενέργειές τους είναι απεριόριστα. Έτσι, θα περιοριστώ στη σύντομη συζήτηση τριών σημείων. Το πρώτο σημείο άφορα σε δύο διαφο­ρετικούς τύπους σχέσεως μεταξύ του στοχαστού και της πολιτικής κοινότητας, όπως παραδείγματος χάριν τις προβάλλει ή ριζική αντίθεση μεταξύ Σωκράτους, του φιλοσόφου εντός της πόλεως, και Πλάτωνος, τού φιλοσόφου πού θέλει να είναι υπεράνω της πόλεως. Το δεύτερο σημείο είναι σχετικό με την τάση πού κατέλαβε τούς φιλοσόφους, από κάποια συγκεκριμένη ιστορική φάση και μετά, να εκλογικεύσουν το πραγματικό, δηλαδή να το νομιμοποιήσουν. Στην εποχή της οποίας είδαμε το τέλος, γνωρίσαμε περιπτώσεις ιδιαιτέρως θλιβερές με τούς συνοδοιπόρους τού σταλινισμού, άλλα επίσης, με κάποιον «εμπειρικά» μεν διαφορετικό, άλλα φιλοσοφι­κά ισότιμο τρόπο, με τον Heidegger και τον ναζισμό. Θα καταλήξω μ’ ένα τρίτο σημείο: Με το ερώτημα πού θέτει ή σχέση της κριτικής και της θεώρησης του φιλοσόφου-πολίτη με το γεγονός ότι, σ’ ένα πρόταγμα αυτονομίας και δημοκρατίας, ή πηγή της δημιουργίας, ό κύριος θεματοφύλακας του θεσμίζοντος φαντασιακού, είναι ή με­γάλη πλειονότης των ανδρών και των γυναικών μιας κοινωνίας, και αυτοί πρέπει να γίνουν τα δρώντα υποκείμενα της ρητής πολιτικής.
Ο φιλόσοφος στην Ελλάδα, κατά τη διάρκεια μιας μεγάλης αρχικής περιόδου, υπήρξε συγχρόνως και πολίτης. Γι’ αυτό ακριβώς εκλήθη αρκετές φορές να «νομοθετήσει», στην πόλη του ή σε κάποια άλλη πόλη. Ο Σόλων είναι το λαμπρότερο παράδειγμα. Αλλά και το 443 ακόμη, όταν οι Αθηναίοι δημιούργησαν στην ’Ιταλία μια πανελλήνια αποικία, τούς Θουρίους, από τον Πρωταγόρα ζή­τησαν να θέσει τούς νόμους. Ο τελευταίος αυτής της σειράς — ο τελευταίος μεγάλος εν πάση περιπτώσει— είναι ο Σωκράτης. Ο Σωκράτης είναι φιλόσοφος, άλλα είναι και πολίτης. Συζητεί με όλους τούς συμπολίτες του στην αγορά. Έχει οικογένεια και παιδιά. Συμμετέχει σε τρεις εκστρατείες. Αναλαμβάνει το ύπατο αξίωμα- είναι Επιστάτης των πρυτάνεων (Πρόεδρος της Δημοκρατίας για μία μέρα) ίσως στην πιο τραγική στιγμή της ιστορίας της αθηναϊκής δημοκρατίας, την ήμερα της δίκης των στρατηγών πού νίκησαν στις Αργινούσες. Τότε πού, προεδρεύοντας στην Εκκλησία του Δήμου, αντιμετώπισε θαρ­ραλέα το έξαλλο πλήθος και αρνήθηκε να αρχίσει παράνομα τη διαδικασία κατά των στρατηγών. Όπως, λίγα χρόνια αργότερα, αρνήθηκε να υπακούσει στις διαταγές των Τριάκοντα και να συλλάβει παράνομα ένα πολίτη. Η δίκη και ή καταδίκη του είναι μια τραγωδία με την κυριολεκτική σημασία τού όρου, όπου θα ήταν ανόητο να ψάξουμε για αθώους και ένοχους. ‘Οπωσδήποτε, ο Δή­μος τού 399 δεν είναι πια ο Δήμος του 6ου και τού 5ου αιώνα, και, οπωσδήποτε, ή πόλις θα μπορούσε να εξακολουθήσει να αποδέχεται τον Σωκράτη, όπως το είχε κάνει επί δεκαετίες. Άλλα πρέπει επίσης να κατανοήσουμε ότι ή πρακτική του Σωκράτη παραβιάζει κυριολεκτικά τα όρια του ανεκτού σε μία δημοκρατία. Η δημοκρατία είναι το καθεστώς πού θεμελιώνεται ρητά στη δόξα, στη γνώμη, στην αντιπαράθεση των γνωμών, στη διαμόρφωση μιας κοι­νής γνώμης. Η αναίρεση των γνωμών του άλλου είναι κάτι παρα­πάνω από επιτρεπτή και νόμιμη, είναι ή ίδια ή ανάσα της δημόσιας ζωής. Άλλα ο Σωκράτης δεν περιορίζεται στο να δείξει ότι ή α ή β δόξα είναι λανθασμένη (και δεν προτείνει την δική του δόξα στη θέση κάποιας άλλης). Ο Σωκράτης δείχνει ότι όλες οι δόξες είναι λανθασμένες, ακόμη περισσότερο, ότι όσοι τις υπερασπίζονται δεν ξέρουν τι λένε. Όμως καμία κοινωνική ζωή και κανένα πολιτικό καθεστώς —και ή δημοκρατία λιγότερο από κάθε άλλο— δεν είναι δυνατά με βάση την υπόθεση ότι όλοι οι συμμετέχοντες ζουν σ’ ένα κόσμο ασυνάρτητων αντικατοπτρισμών, πράγμα πού ο Σωκράτης δείχνει διαρκώς. Βέβαια, ή πόλις θα μπορούσε να το ανεχτεί και αυτό ακόμη, το έκανε μάλιστα για μεγάλο διάστημα με τον Σωκρά­τη, όπως και με άλλους. Αλλά ο ίδιος ο Σωκράτης γνώριζε πολύ καλά ότι για την πρακτική του αυτή θα έπρεπε αργά ή γρήγορα να λογοδοτήσει. Δεν είχε ανάγκη να του προετοιμάσουν μιαν απολογία, λέει, γιατί πέρασε όλη του τη ζωή στοχαζόμενος την απολογία πού θα παρουσίαζε αν τού απευθύνετο κατηγορία. Και ό Σωκρά­της όχι μόνο αποδέχεται την απόφαση του δικαστηρίου πού αποτελείται από τούς συμπολίτες του, ό λόγος του στον Κρίτωνα, τον όποιο εκλαμβάνουμε τόσο συχνά ως ένα λόγο ηθικολογικό και ηθι­κοπλαστικό, αποτελεί μια εξαίρετη ανάπτυξη της θεμελιώδους Ελληνικής ιδέας της διαμόρφωσης του ατόμου από την πόλη του. Πό­λις άνδρα διδάσκει,έγραψε ο Σιμωνίδης. Ο Σωκράτης ξέρει ότι γεννήθηκε από την Αθήνα και ότι δεν θα μπορούσε να είχε γεννη­θεί πουθενά άλλου.
Είναι δύσκολο να σκεφθούμε ένα μαθητή πού πρόδωσε τόσο πο­λύ στην πράξη το πνεύμα του δασκάλου του, όσο ο Πλάτων. Ο Πλάτων αποσύρεται από την πόλη και ιδρύει στις πύλες της μια σχολή για επίλεκτους μαθητές. Δεν γνωρίζουμε καμία εκστρατεία στην όποια να έλαβε μέρος. Δεν γνωρίζουμε αν είχε οικογένεια. Στην πόλη πού τον έθρεψε και πού τον έκανε αυτό πού είναι δεν προσφέρει τίποτα από ό,τι κάθε πολίτης της οφείλει, ούτε στρατιω­τική θητεία, ούτε παιδιά, ούτε αποδοχή δημοσίων ευθυνών. Συκο­φαντεί την Αθήνα στον ύψιστο βαθμό. Χάρις στην τεράστια σκηνοθετική του ιδιοφυία, χάρις στη δεινότητά του ως ρήτορα, σοφι­στή και δημαγωγού, θα κατορθώσει να επιβάλει για τούς επερχόμενους αιώνες την ακόλουθη εικόνα: Οι πολιτικοί άνδρες των Αθηνών —Θεμιστοκλής, Περικλής— ήσαν δημαγωγοί, οι στοχα­στές της σοφιστές (με τη σημασία πού ό ίδιος επέβαλε), οι ποιητές της διαφθορείς της πόλεως, ο λαός της ένα χυδαίο κοπάδι αφημένο στα πάθη και τις ψευδαισθήσεις. Πλαστογραφεί ενσυνείδητα την ιστορία, είναι ό πρώτος επινοητής των σταλινικών μεθόδων σε αυτόν τον χώρο. ’Εάν γνωρίζαμε την ιστορία των Αθηνών μόνο από τον Πλάτωνα (Γ’ των Νόμων), θα αγνοούσαμε τη ναυμαχία της Σαλαμίνας, τη νίκη του Θεμιστοκλή και του ελεεινού αυτού δήμου των κωπηλατών. Θέλει να εγκαθιδρύσει μια πόλη εκτός χρόνου και ιστορίας, πού θα κυβερνάται όχι από τον λαό της, άλλα από τούς «φι­λοσόφους». Αλλά είναι επίσης —και αντίθετα προς όλη την προη­γούμενη ελληνική πείρα, όπου οι φιλόσοφοι είχαν δείξει μια φρόνη­ση πραγματική, μια σωφροσύνη στην πράξη — ο πρώτος πού εγκαινίασε αυτή τη βασική μωρία, ή όποια έκτοτε, και τόσο συχνά, θα χα­ρακτηρίζει τούς φιλοσόφους και τούς διανοουμένους απέναντι στην πολιτική πραγματικότητα. Φιλοδοξεί να γίνει σύμβουλος του πρίγκι­πα, στην πραγματικότητα του τυράννου —φιλοδοξία των φιλοσό­φων και των διανοουμένων, πού δεν έπαυσε έκτοτε— και αποτυγχάνει αξιοθρήνητα, αφού αυτός ο φίνος ψυχολόγος και ό θαυμάσιος πορτρετίστας εκλαμβάνει τούς βλάκες για φωστήρες και τον τύραν­νο Διονύσιο των Συρακουσών για δυνάμει βασιλέα-φιλόσοφο, το ίδιο όπως είκοσι τρεις αιώνες αργότερα ο Heidegger θα εκλάβει τον Χίτλερ και τον ναζισμό ως τις ενσαρκώσεις του πνεύματος του γερμανικού λαού και της ιστορικής αντίστασης εναντίον της βασιλείας της τεχνικής. Ο Πλάτων είναι εκείνος πού εγκαινιάζει την εποχή των φιλοσόφων πού αποσπώνται από την πόλη, αλλά ταυτοχρόνως, κάτοχοι της αλήθειας, θέλουν να της απαγορεύσουν νόμους παραγνωρίζοντας τελείως την θεσμίζουσα δημιουργικότητα του λαού, και οι οποίοι φιλόσοφοι, αδύναμοι πολιτικά, έχουν ως ύψιστη φιλοδοξία τους να γίνουν σύμβουλοι τού πρίγκιπα.
Δεν αρχίζει όμως με τον Πλάτωνα, και δικαιολογημένα, αυτή ή άλ­λη αξιοθρήνητη πλευρά της δραστηριότητας των διανοουμένων απέναντι στην ιστορία, δηλαδή ή εκλογίκευση του πραγματικού, με άλλα λόγια ή νομιμοποίηση των υπαρχουσών εξουσιών. Ή λατρεία του τετελεσμένου γεγονότος είναι οπωσδήποτε άγνωστη και αδύνατη ως στάση πνευματική στην Ελλάδα. Πρέπει να κατεβούμε ως τούς Στωικούς για να αρχίσουμε να βρίσκουμε τέτοια σπέρματα. Είναι αδύνατο να συζητήσουμε εδώ και τώρα τις απαρχές αυτής της τάσης, πού προφανέστατα επανασυνδέεται, μέσω μιας τερά­στιας παράκαμψης, με τις αρχαϊκές και παραδοσιακές φάσεις της ανθρώπινης ιστορίας, για τις όποιες οι εκάστοτε υπάρχοντες θε­σμοί είναι ιεροί, και ή όποια κατορθώνει τον άθλο να θέσει τη φι­λοσοφία, από δημιουργίας της συστατικό στοιχείο της αμφισβήτησης της καθεστηκυίας τάξεως, στην υπηρεσία της διατήρησης αυτής της τάξεως. Ωστόσο είναι αδύνατο να μη δούμε τον Χριστιανι­σμό, από τις πρώτες μέρες του, ως τον ρητό δημιουργό των πνευ­ματικών, αισθηματικών, υπαρξιακών θέσεων, οι όποιες θα στηρί­ξουν επί δεκαοκτώ και πλέον αιώνες την καθαγίαση των υπαρχουσών εξουσιών. Το «απόδοτε τα Καίσαρος τω Καίσαρι» μόνο σε συνάρτηση με το «πάσα εξουσία εκ Θεού» μπορεί να ερμηνευθεί. Η αληθινή χριστιανική βασιλεία δεν είναι αυτού τού κόσμου και εξάλλου ή ιστορία αυτού του κόσμου, καθιστάμενη ιστορία της Σω­τηρίας, αυτομάτως καθαγιάζεται ως προς την ύπαρξή της και τον «προσανατολισμό» της, δηλαδή στο ουσιαστικό της «νόημα». Εκμεταλλευόμενος για τούς δικούς του σκοπούς το ελληνικό φιλοσοφι­κό οπλοστάσιο, ο Χριστιανισμός θα προσφέρει επί δεκαπέντε αιώ­νες τις απαραίτητες συνθήκες για την αποδοχή τού «πραγματικού» ως έχει, μέχρι πού ο Καρτέσιος θα φτάσει να πει: «προτιμάω να αλλάξω ο ίδιος παρά ν’ αλλάξω την τάξη του κόσμου», και προφα­νώς ως την κυριολεκτική αποθέωση της πραγματικότητας στο εγελιανό σύστημα («ό,τι είναι πραγματικό είναι ορθολογικό»). Παρά τα φαινόμενα, στον ίδιο κόσμο, κόσμο ουσιαστικά θεολογικό, α- πολιτικό, α-κριτικό, ανήκουν και ό Nietzsche, πού διακηρύσσει «την αθωότητα του γίγνεσθαι», και ο Heidegger, πού παρουσιάζει την ιστορία ως Ereignis και Geschick, έλευση του είναι και δωρεά/ προορισμό του είναι και από το είναι. Πρέπει κάποτε να τελειώ­νουμε μ’ αυτό το εκκλησιαστικό, ακαδημαϊκό και λογοτεχνικό σέ­βας. Πρέπει τελικά να μιλήσουμε για τη σύφιλη αυτής της οικογέ­νειας, της οποίας προφανώς τα μισά μέλη πάσχουν από γενικευμένη παράλυση. Πρέπει να πιάσουμε από το αυτί τον θεολόγο, τον εγελιανό, τον νιτσεϊκό, τον χαϊντεγκεριανό, και να τούς οδηγήσου­με στα στρατόπεδα της Κόλυμα, του Άουσβιτς, στα ρωσικά ψυχια­τρεία, στις αίθουσες βασανιστηρίων της αργεντινής αστυνομίας, και να απαιτήσουμε να μας εξηγήσουν αιδώ και τώρα και δίχως υπεκφυγές το νόημα των εκφράσεων «πάσα εξουσία εκ Θεού», «ό,τι είναι πραγματικό είναι και ορθολογικό», «αθωότητα τού γί­γνεσθαι» ή «η ψυχή ισοδυναμεί με την παρουσία των πραγμά­των».
Αλλά το πιο φανταστικό αμάλγαμα παρουσιάζεται όταν ο διανοούμενος πετυχαίνει, ύψιστο κατόρθωμα, να συνδέσει την κριτική της πραγματικότητας με τη λατρεία της δύναμης και της εξουσίας. Αυτό το κατόρθωμα γίνεται στοιχειώδες από τη στιγμή πού κάπου εμφανίζεται μια «επαναστατική εξουσία». ’Από τη στιγμή εκείνη αρχίζει ή χρυσή εποχή των συνοδοιπόρων, πού μπόρεσαν να εξα­σφαλίσουν την πολυτέλεια μιας αντίθεσης φαινομενικά ανένδοτης εναντίον ενός τμήματος της πραγματικότητος, της πραγματικότητος «οίκοι», με την αποθέωση ενός άλλου τμήματος αυτής της ίδιας πραγματικότητες — εκεί κάτω, άλλου, στη Ρωσία, στην Κίνα, στην Κούβα, στην Αλγερία, στο Βιετνάμ ή και στην Αλβανία. Ελάχιστοι είναι, μέσα στα μεγάλα ονόματα της δυτικής ιντελιγκέντσιας, όσοι δεν έκαναν σε κάποια στιγμή μεταξύ τού 1920 και τού 1970, αυτήν «τη θυσία της συνείδησης», πότε — λιγότερο συχνά— με παιδαριώ­δη ευπιστία και άλλοτε —συχνότερα— με την πιο γελοία κατεργα­ριά. Ο Σαρτρ, βεβαιώνοντας απειλητικά: «Δεν μπορείτε να συζητά­τε τις πράξεις τού Στάλιν, εφόσον είναι ο μόνος πού κατέχει τις πληροφορίες πού τις δικαιολογούν», θα παραμείνει αναμφισβήτητα το πιο εύγλωττο δείγμα της αυτογελοιοποίησης τού διανοουμένου.
Απέναντι σ’ αυτό το όργιο της ευσεβούς διαστροφής και της εκτροπής της χρήσης του λογικού, πρέπει να διακηρύξουμε έντονα αυτό το προφανές, πού όμως παραμένει βαθιά παραχωμένο: Δεν υπάρχει κανένα προνόμιο της πραγματικότητος, ούτε φιλοσοφικό, ούτε κανονιστικό, το παρελθόν δεν αξίζει περισσότερο απ’ ό,τι το παρόν, και το παρόν δεν είναι μοντέλο, άλλα υλικό. Η παρελθούσα ιστορία του κόσμου δεν καθαγιάζεται και θα μπορούσε μάλλον να είχε καταδικαστεί στο πυρ το εξώτερον από το γεγονός ότι ή ιστορία αυτή έχει παραμερίσει άλλες ιστορίες όντως δυνατές. Οι ιστορίες αυτές έχουν ίση σημασία για το πνεύμα, ενδεχομένως με­γαλύτερη άξια για τις πρακτικές συμπεριφορές μας απ’ ό,τι η «πραγματική» ιστορία. Η  εφημερίδα μας δεν περιέχει, όπως πί­στευε ο Hegel, τη «ρεαλιστική πρωινή μας προσευχή», άλλα μάλ­λον την καθημερινή σουρεαλιστική μας φάρσα. Περισσότερο από ποτέ, ενδεχομένως σήμερα. Ότι κάτι εμφανίζεται το 1987, δημιουργεί εκ πρώτης όψεως και μέχρις αποδείξεως του εναντίου ένα ισχυρό τεκμήριο ότι αυτό το πράγμα ενσαρκώνει τη βλακεία, την ασχήμια, τη μοχθηρία και τη χυδαιότητα.
Αποκατάσταση, επανεγκαθίδρυση, επαναθέσμιση μιας αυθεντικής αποστολής του διανοουμένου στην ιστορία σημαίνει ασφαλώς, κατά πρώτον και κύριο λόγο, αποκατάσταση, επανεγκαθίδρυση, επαναθέσμιση της κριτικής του λειτουργίας. Ακριβώς διότι η ιστορία είναι πάντοτε, ταυτόχρονα, δημιουργία και καταστροφή, και η δη­μιουργία (όπως και η καταστροφή) άφορα το υψηλό εξίσου με το τερατώδες, για τον λόγο αυτό η διαύγαση και η κριτική αποτελούν καθήκον, περισσότερο παντός άλλου, εκείνου πού εξ επαγγέλματος και ως εκ της θέσεώς του μπορεί να αποστασιοποιηθεί από το καθημερινό και το πραγματικό: του διανοουμένου.
Εκείνου πού βρίσκεται σε απόσταση, όσο τούτο είναι δυνατόν, και από τον ίδιο τον εαυτό του. Και αυτό δεν παίρνει μόνο τη μορ­φή της «αντικειμενικότητας», αλλά και τη μορφή του διαρκούς αγώνος να υπερβεί την ειδίκευσή του, να κατορθώσει έτσι ώστε να τον άφορα πάντοτε ό,τι είναι σημαντικό για τούς ανθρώπους.
Αυτές οι στάσεις θα μπορούσαν να τείνουν βέβαια στον διαχω­ρισμό του υποκειμένου τους από τη μεγάλη μάζα των συγχρόνων τους. Αλλά υπάρχει διαχωρισμός και διαχωρισμός. Δεν θα βγούμε από τη διαστροφή πού έδωσε τον χαρακτήρα της στον ρόλο των διανοουμένων από τον Πλάτωνα και εφεξής, και για μία ακόμη φορά εδώ και εβδομήντα χρόνια, παρά μόνο αν ο διανοούμενος ξαναγίνει πραγματικά πολίτης. Πολίτης δεν είναι (δεν είναι αναγκαστικά) το «ενεργό κομματικό μέλος», αλλά κάποιος πού διεκδικεί ενεργά τη συμμετοχή του στη δημόσια ζωή και στα κοινά, στον ίδιο βαθμό με όλους τούς άλλους.
Κι εδώ προδήλως εμφανίζεται μια αντινομία, αντινομία πού δεν επιδέχεται θεωρητική λύση και πού μόνον ή φρόνησις μπορεί να μας επιτρέψει να υπερβούμε. Ο διανοούμενος πρέπει να θέλει τον εαυτό του πολίτη όπως κι οι άλλοι, και φιλοδοξεί να απηχεί, de iure, την παγκοσμιότητα και την αντικειμενικότητα. Δεν μπορεί να σταθεί σ’ αυτόν τον χώρο εάν δεν αναγνωρίσει τα όρια πού ή υποτιθέμενη αντικειμενικότητα και παγκοσμιότητά του επιτρέ­πουν. Οφείλει να αναγνωρίσει, και όχι σιωπηρά, ότι αυτό πού θέ­λει να ακουστεί είναι μια ακόμη δόξα, και όχι μια επιστήμη. Πρέ­πει κυρίως να αναγνωρίσει ότι ή ιστορία είναι ή περιοχή όπου εκδιπλώνεται η δημιουργικότητα όλων, ανδρών και γυναικών, λογίων και αναλφάβητων μιας ανθρωπότητας, όπου o ίδιος o διανοούμε­νος δεν είναι παρά ένα άτομο. Να είναι δημοκράτης και να μπορεί, αν το κρίνει έτσι, να πει στο λαό: κάνετε λάθος! —ιδού τι πρέ­πει ακόμη να απαιτούμε από τον διανοούμενο. Ο Σωκράτης μπόρεσε να το κάνει στη δίκη των Αργινουσών —η περίπτωση εμφα­νίζεται, εκ των ύστερων, προφανής, εκτός του ότι o ίδιος στηριζό­ταν σ’ έναν τυπικό κανόνα δικαίου. Τα πράγματα είναι συχνά πολύ πιο σκοτεινά. Κι εδώ, μόνο ή φρόνηση και το γούστο, η καλαισθη­σία, μπορούν να μaς επιτρέψουν να ξεχωρίσουμε την αναγνώριση της δημιουργικότητας τού λαού από την τυφλή λατρεία της «δύνα­μης των γεγονότων». Και δεν πρέπει να μάς εκπλήσσει το γεγονός ότι βρίσκουμε αυτόν τον όρο στο τέλος αυτών των παρατηρήσεων. Αρκούσε να διαβάσει κανείς πέντε γραμμές του Στάλιν για να κα­ταλάβει ότι η επανάσταση δεν μπορούσε να είναι αυτό το πράμα..